Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ
mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm
tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát
sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình
huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt
động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ
ấm của con trong suốt cuộc đời.
Hôm nay chúng ta có 1 câu hỏi của một thính giả ẩn danh đến từ Anh, 36 tuổi.
Câu hỏi: Mình có 2 bé. Bé chị 3,5 tuổi, và bé nhỏ 14 tháng. Hiện tại bé chị đi học mẫu giáo và ở trường giáo viên
không phàn nàn hay phản ánh gì về tình trạng bé xô đẩy, đánh, cấu hay giành đồ chơi với các bạn trong lớp dù
lớp cũng có nhiều lứa tuổi khác nhau. Tuy nhiên ở nhà bé lại hay giật đồ chơi, xô và đánh em. Vẫn biết là bé
ganh tị với em nhưng mình cũng cố gắng giải thích và có những lúc không bắt bé phải nhường đồ chơi cho em
mà chỉ ẵm em ra chỗ khác dỗ em. Rồi mới quay lại bắt chị xin lỗi em. Mình có phần lo lắng vì mình và chồng có
bất hoà và chồng lúc cãi nhau có xô xát và to tiếng với mình và bé chứng kiến khóc nhiều lần. Nên mình lo là
những việc đó ảnh hưởng tới hành vi bé có khuynh hướng bạo lực với em, dù trong lớp không có biểu hiện này
với bạn. Radio có thể giúp mình làm cách nào để bé bớt hành vi bạo lực với em không? Vì em lâu lâu lại bị trầy
mặt do chị cào hoặc u đầu do chị xô ngã mình cảm thấy tội mà lại không muốn đánh và mắng con. Chỉ giải
thích và bắt con xin lỗi nhưng k phải lúc nào cũng thành công.
Mình muốn hỏi thêm về việc dùng phương pháp thưởng phạt để giáo dục con. Vì sao k nên dùng phương pháp
này? Vì hiện tại mình thấy lúc con 2,5 tuổi mình áp dụng thì con rất sợ bị phạt và mỗi lần bị đứng phạt hay time
out đều rất sợ hãi và tè ra quần. Mình cảm thấy có gì đó sai sai nhưng chồng thì kêu cần phải làm vậy mà mình
chỉ cảm nhận chứ k nêu ra được lí do dù thấy con rất hoảng loạn. Và mình cảm giác thời gian mới bắt đầu sử
dụng phương pháp phạt bé chị ngủ ban đêm rất hay giật mình dậy khóc sợ hãi. Mình cố gắng giải thích và
khuyên nhủ hơn là áp dụng time out và hình phạt, nhưng có vẻ bé không hiểu hết hoặc cố tình không muốn làm
theo. Xin Radio giúp mình nên làm cách nào để dạy con tốt nhất và vì sao không nên dùng phương pháp
thưởng phạt? Xin cám ơn chương trình! Xin cám ơn chương trình!.
Trả lời: Chào bạn, chúng tôi rất đồng cảm với những vấn đề bối rối của bạn đang có với hai em bé rất nhỏ – độ
tuổi mà đều cần rất nhiều sự quan tâm và thời gian của ba mẹ. Chúng tôi tin rằng bạn có một trực giác làm mẹ
mạnh mẽ và trực giác đã giúp bạn lờ mờ nhận ra được một số bất ổn trong môi trường mà bạn đang tạo lập
cho con. Vì thế việc bạn gửi câu hỏi cho Embehanhphuc, thực ra là để tìm kiếm một sự xác nhận và một động
lực bên ngoài cho một sự chuyển hóa mà thực chất đã bắt đầu khởi động trong tâm hồn của bạn rồi. Về tình
huống của bạn, có 2 phần cần giải quyết là bạo lực trong gia đình và mối quan hệ chị em. Trong radio số 8 này,
chúng tôi sẽ đặt trọng tâm vào vấn đề bạo lực trong gia đình, còn radio số 9 sẽ dành cho nội dung mối quan hệ
anh chị em.

Trong những năm ngắn ngủi đầu đời, với trẻ thơ, ba mẹ không chỉ là người trẻ yêu thương mà còn có thể coi
như thần tượng, thần thánh của trẻ. Trẻ mô phỏng, bắt chước, học tập tất cả mọi thứ xung quanh nhưng
nguồn dữ liệu đầu vào lớn nhất là từ ba mẹ. Hơn tất cả các đồ chơi, học liệu, hoạt động mà bạn cung cấp cho
con, chính sự hiện diện của bạn 24/7 là thứ ‘thức ăn tinh thần’ mà trẻ thấm hút mọi giây phút. Trẻ thơ dưới 6
tuổi mặc dù trí tuệ chưa hình thành, nhưng trẻ lại có một thứ năng lực tinh thần đặc biệt và vẫn thường được
ví von với miếng bọt biển. Tâm trí của trẻ như miếng bọt biển sẽ thấm hút mọi thứ và biến nó thành một phần
của chính mình. Bạn có thể gọi nó là Tâm trí thấm hút. Thế nên không có con người nào có thể nhớ lại được
những gì xảy ra với chính bản thân mình trước 3 tuổi bởi những trải nghiệm đó không được ghi nhớ dưới dạng
ký ức mà chúng ta có thể gọi về. Những trải nghiệm đầu đời đó mặc dù không nhớ lại được, nhưng lại tạo hình
nhân cách của trẻ và nền tảng nhân cách này lại ở với trẻ trọn đời.
Tầm quan trọng của giai đoạn này có thể xem là tương đương với giai đoạn xây nền móng phía dưới của một
ngôi nhà. Trẻ cần nguyên liệu đầu vào cho công cuộc xây dựng này. Và trẻ phụ thuộc vào ba mẹ, thầy cô trong
việc cung cấp nguyên liệu đầu vào chất lượng cho trẻ. Khi nguyên liệu đầu vào này chất lượng, trẻ có thể hoàn
thành công trình xây dựng của mình một cách tốt nhất. Khi nguyên liệu đầu vào kém chất lượng, trẻ vẫn sẽ
luôn vui vẻ, dùng mọi thứ mà môi trường có để sử dụng cho công trình của mình. Bởi vì phát triển là lẽ sống, là
con đường, là công việc trẻ phải làm khi được sinh ra đời – như một cái hạt đã nảy mầm thì phải tìm mọi cách
để lớn lên. Nhưng đương nhiên một công trình có nguyên vật liệu kém chất lượng thì kể cả kiến trúc sư và thợ
xây có tài năng đến thế nào thì cũng khó mà cứu vãn nổi. Và trong trường hợp này chúng ta có một nền móng
kém chất lượng, và hãy tưởng tượng xem, trên nền móng không vững chắc đó, ngôi nhà nào có thể đứng vững
được và trở thành nơi cư trú an toàn cho tâm hồn con người đó. Cũng như một nền tảng nhân cách méo mó
thì không thể tạo điều kiện cho một con người có một đời sống tâm lý cân bằng, an yên, hạnh phúc được. Cả
một ngôi nhà có thể sụp đổ nếu như một phần nền móng bị thiếu hụt, bị sụt lún. Một con người vào những
thời điểm thử thách của cuộc đời cũng có thể sụp đổ nếu như không có một nội tâm lành mạnh, vững vàng.
Cũng như cơ thể thể lý được quyết định bởi thức ăn thể lý. Nếu chúng ta ăn các thức ăn nhanh, kém chất
lượng, nạp các chất độc hại, thì ta có một cơ thể yếu ớt, và đến một lúc nào đó, cơ thể yếu ớt này sẽ sinh bệnh
tật. Tương tự như vậy, nếu cơ thể tâm lý của trẻ được nạp vào những thức ăn độc hại như bỏ mặc, bạo lực
tinh thần, bạo lực thể xác, mắng chửi, video nhảm nhí, sách truyện kém chất lượng… thì chắc chắn tâm hồn
của trẻ cũng không an yên, mất cân bằng, bất ổn.
Sự khác nhau duy nhất ở đây đó là nếu trong trường hợp xây móng nhà, chúng ta có thể đi thị sát, giám sát
chất lượng của công trình. Nếu đó là cơ thể thể lý, ta có thể đến bác sĩ thăm khám sức khỏe, làm xét nghiệm,
cân đo, chụp X-quang, chụp CT, nội soi… để kiểm tra tình trạng sức khỏe thể lý. Nhưng nếu đây là nền tảng tâm
lý của trẻ thơ, không phải dễ để nhìn thấy sự méo mó, bất ổn trong quá trình nền tảng này thành hình. Cách
đáng tin cậy nhất để cha mẹ, thầy cô nên làm đó là thực sự chú tâm để mang đến những nguyên vật liệu đầu
vào chất lượng để trẻ xây dựng con người của trẻ. Nếu ý thức được rằng tất cả những thứ chúng ta nói, hành
động, phản ứng, tất cả các định kiến, bộ lọc, cách tư duy, rào cản… đều được trẻ thấm hút hết và biến thành
da thịt của cơ thể tâm lý của trẻ, có lẽ ta sẽ tỉnh thức hơn để trở thành hình mẫu mà ta muốn con trẻ trở
thành. Sức mạnh của tâm trí thấm hút này là vô cùng to lớn đồng thời không phân biệt. Trẻ thấm hút toàn bộ

mà không phân biệt đúng sai, phải trái, tích cực tiêu cực. Nên một số phụ huynh có thể la con là ‘Con phải làm
theo điều ba nói chứ đừng làm điều ba làm’, là rất vô lý và khôi hài ở nhóm tuổi này. Dưới 6 tuổi, lời nói của
chúng ta không có nhiều tác động, nhưng hành động, lối sống của ta thì lại đi thẳng vào tiềm thức của trẻ. Nếu
biết tận dụng, ta có thể làm mẫu những giá trị tốt đẹp mà ta muốn truyền lại cho con, nhưng nếu không nhận
ra bản chất của nó ta cũng vô thức di truyền những thói quen, mô thức kém lành mạnh cho trẻ. Tất cả nằm
trong tầm tay của cha mẹ.
Khi chúng ta chỉ là một cặp đôi, nếu có xung đột, sẽ có 2 người tổn thương. Khi là cặp đôi này có thêm 1 đứa
con, cặp đôi biến thành một gia đình. Trong gia đình đó nếu có xung đột, sẽ có 2 người tổn thương cộng thêm
1 con người nhỏ bé đang xây dựng nhân cách cũng bị tổn thương theo. Và 1 con người nhỏ bé này bị tổn
thương thì kéo thêm 1 con người trưởng thành khác (sau 20 năm tới) cũng tổn thương. Sau 20 năm, em bé tổn
thương ngày nào giờ trở thành một người lớn mang theo những vùng tối của nội tâm. Người lớn này lại có thể
lập gia đình một người khác và trở thành một người làm cha, làm mẹ. Người làm cha làm mẹ này có sẵn trong
mình những mô thức phản ứng, cảm xúc đã được gieo mầm trong tiềm thức của người đó từ thời thơ ấu. Bao
nhiêu năm em bé đó lớn lên, có thể hạt mầm đó có thể chưa lộ ra bởi chưa gặp đúng điều kiện. Nhưng đến
thời điểm mà con người đó phải đối mặt với rất nhiều vấn đề của một gia đình – đó là lúc các tình huống xưa cũ
lặp lại và hạt mầm chứa mô thức phản ứng hay cảm xúc tiêu cực đó gặp được điều kiện phù hợp để trồi lên.
Những tình huống điển hình này thường bản chất không có gì nghiêm trọng, nó xoay quanh những tình huống
nhỏ nhặt hằng ngày của gia đình như là con không nghe lời, con dành đồ của bạn, con ăn vạ, con khóc lóc, con
không tăng cân, mâu thuẫn trong cách dạy con giữa 2 vợ chồng, chồng không tham gia vào việc chăm sóc con…
Nhưng vì người làm cha làm mẹ này đã có sẵn mô thức là cãi vã, xô xát mỗi khi có mâu thuẫn … nên nó biến
thành hành động và bạo lực/áp bức lại đổ lên những người trong gia đình và đổ lên đầu em bé của thế hệ tiếp
theo. Cứ như thế, chúng ta có một vòng luẩn quẩn của bạo lực. Đây là mẫu thuẫn thế hệ nối tiếp thế hệ trong
nhiều mái nhà, mà cách duy nhất là chính người lớn phải là người tỉnh thức nhận ra vấn đề và chuyển hóa bản
thân mình. Trẻ thơ luôn yêu thương chúng ta vô điều kiện. Trẻ cũng dễ quên lãng, không giận hờn, không đề
bụng, không căm thù. Có những gia đình em bé bị mẹ đánh, rồi người cha lại đánh mẹ, và khi mẹ khóc chính
em bé đó lại là người lại lau nước mắt và ôm mẹ mà không hề có chút giận hờn gì với những chuyện đã xẩy ra.
Trong quan hệ gia đình, chúng ta không tránh khỏi mâu thuẫn và cũng không cần phải né tránh mâu thuẫn bởi
mâu thuẫn tạo điều kiện để chúng ta hiểu sâu hơn về nhau. Nhưng rất quan trọng là chúng ta tạo được một số
quy trình để giải quyết mâu thuẫn một cách phi bạo lực. Con trẻ cũng sẽ học được điều này từ việc nhìn ba mẹ
xử lý mâu thuẫn theo một cách lành mạnh. Tôi có biết một số gia đình vì không muốn ảnh hưởng đến con mà 2
vợ chồng đã thống nhất là mỗi khi có mâu thuẫn lớn là 2 người sẽ ra quán café nói chuyện, hoặc viết thư tay
hay gửi email cho nhau. Bạn có thể đề xuất với chồng mình một số giải pháp tương tự. Hoặc ngay cả trong
những xung đột vụn vặt ở nhà cũng có thể tìm được cách giải quyết bất bạo động. Hãy trao đổi để chồng bạn
cũng cùng chia sẻ hiểu biết này về tầm quan trọng của việc người lớn trở thành một hình mẫu nhân văn và
thống nhất cách giải quyết vấn đề trong những tình huống điển hình, hay gặp trong gia đình.
Khi nói đến bạo lực trong gia đình, chúng tôi không chỉ dừng lại ở bạo lực thể chất mà còn muốn nhấn mạnh
đến cả bạo lực về tinh thần bằng lời nói, bằng mua chuộc, bằng thao túng, bằng trói buộc. Bạo lực trong gia

đình có thể tồn tại nếu cha mẹ hoặc một người thân trong gia đình xô xát, động tay động chân với nhau.
Nhưng đôi khi, đáng buồn hơn, bạo lực còn được sử dụng dưới danh nghĩa của giáo dục. Dùng ‘roi vọt’ vẫn
được coi là cách dạy con hiệu quả và phổ biến được cha truyền con nối trong nhiều gia đình. Roi vọt ở đây
không chỉ là nghĩa đen là đánh đập mà còn bao gồm cả nghĩa bóng là uy hiếp tinh thần, áp chế ý chí. Vì thế roi
vọt trong thời đại bây giờ còn có bao gồm cả những hình thức phạt khác nhau như time out, tước đi đặc
quyền…. Và ngay cả việc thưởng bản chất cũng là phạt, cũng là roi vọt, bởi vì cơ chế hoạt động của các giải
pháp này đều như nhau. Đều là việc dùng những thứ bên ngoài để thao túng, mua chuộc, ra điều kiện, gây sợ
hãi để có được hành vi ‘ngoan’ của trẻ. Cả thưởng và phạt đều khiến đứa trẻ làm một hoạt động hoặc có một
hành vi dựa trên động lực bên ngoài chứ không dựa trên nhận thức và động lực bên trong.
Một cách rất tự nhiên hành vi của trẻ dưới 6 tuổi đều được thúc đẩy bởi động lực bên trong. Trẻ có thể khám
phá từng phúc giây, vật lộn cả ngày để tập bò hay lau nhà từ sáng đến chiều… mà không cần có phần thưởng
bởi vì trẻ có động lực bên trong thôi thúc trẻ hoạt động. Đây là giai đoạn mà trẻ hoàn toàn tinh khiết và thuần
chất, vô cùng thẳng thắn và chân thật. Ngay cả những hành vi ‘không ngoan’ của trẻ như không chịu ngủ trưa,
cắn bạn, mở nước lênh láng trong nhà, ném rơi đồ đạc… thì cũng đều được thực hiện mà không có chút tính
toán và không hề có động cơ xấu phía sau. Vậy mà trẻ lại thường bị phạt vì tất cả những chân thành đó của
mình. Nếu một người bị đe dọa vì sống đúng bản chất của mình, thì thật dễ hiểu là tại sao người đó lại lệch
hướng và bắt đầu học được cơ chế để che đậy, vụng trộm, trốn tránh trong lời nói và hành động.
Thưởng/phạt để có được hành vi mong muốn cũng là cách tiếp cận không cân nhắc đến các phần khác nhau
trong tâm lý của con người. Con người có lòng tự tôn, tự trọng, sự tự tin, có cảm xúc và trí tuệ vô cùng phong
phú, phức tạp chứ không chỉ có mỗi hành vi. Vì thế Embehanhphuc kịch liệt phản đối cách sử dụng thưởng
phạt với nhiều hình thức khác nhau như khen ngợi, tặng sao, hình dán, cho hưởng đặc quyền, lấy đi đặc quyền,
time out trong việc điều chỉnh hành vi của trẻ dưới 6 tuổi. Tất cả những hình thức thưởng/phạt này đều truyền
đi thông điệp rằng tình yêu mà ba mẹ dành cho con là tình yêu có điều kiện. Chỉ khi con làm được cái này, có
hành vi này, đạt được kỳ vọng này thì ba mẹ hài lòng và sau đó mới thể hiện tình yêu với con. Đó không phải là
bản chất của tình mẫu tử. Những cách tiếp cận theo kiểu điều kiện hóa như vậy biến mái ấm thành một tổ
chức kinh tế mà trọng tâm là trao đổi, bán-mua.
Chúng ta thường phàn nàn về hệ thống giáo dục đang vận hành ngoài xã hội, nhưng chính bản thân dưới mái
nhà của chúng ta, hình thức giáo dục mà chúng ta đang dùng để nuôi dạy con có thể vẫn phảng phất hình bóng
của các căn bệnh của hệ thống giáo dục truyền thống với thành tích, với kỳ vọng, với việc đặt mong muốn
người lớn làm trung tâm… Chúng ta đều bắt đầu tất cả những cách dạy dỗ này với định kiến rằng trẻ căn bản là
ngỗ nghịch, hư hỗn, không thích học tập và cần được dạy dỗ. Và chúng ta làm với mục đích tốt đẹp là có được
một đứa trẻ ‘ngoan’. Nhưng có bao giờ chúng ta tự vấn xem ‘ngoan’ có nghĩa là gì? Là một người trưởng
thành, chúng ta có tự nhận mình là ‘ngoan’ hay không? Chúng ta có đầy rẫy lỗi lầm, nhưng điều đó không ngăn
được sự thật chúng ta vẫn là người tốt. Ngoan là một tính từ mang đầy định kiến và chủ quan để dán cho một
đứa trẻ. Ngoan hiểu một cách đơn giản nhất có nghĩa là biết nghe lời. Và sự thực là một con người luôn nghe
lời người khác thì thường tính cách của con người đó cũng sẽ không đi kèm những giá trị như là: biết bộc lộ và
biểu đạt, biết đứng lên và trình bày chính kiến, biết đầu tranh, biết tư duy phản biện, biếtsáng tạo và tư duy

vượt ra vùng an toàn… Nếu ta vẫn còn loay hoay với những kỳ vọng vụn vặt như thế thì thật khó để nhìn thấy
được một bức tranh giáo dục toàn cảnh để nuôi dưỡng một con người hạnh phúc, cân bằng, tự do, độc lập và
có trách nhiệm. Và những giá trị này có phải là những giá trị mà xã hội đang tìm kiếm, đang xây dựng với nhiều
nỗ lực ở những cấp độ vĩ mô, vi mô khác nhau? Nếu mục tiêu dài hạn của bạn trong việc nuôi dạy con của bạn
cũng như vậy thì chúng ta cần hiện thực hóa các mục tiêu này trong các hành xử, phản ứng trong các tình
huống hằng ngày trong gia đình.
Một động lực mạnh mẽ khác để giúp bạn tự soi chiếu lại cách giáo dục mà bạn dùng ở gia đình đó chính là
quan sát con trẻ. Chính em bé của bạn cũng đang cho bạn những dấu hiệu vô cùng rõ ràng cho thấy rằng em
bé đang bị tổn thương với hình thức phạt. Sợ hãi, hoảng loạn, đái ra quần, hay ngủ không ngon giấc là những
biểu hiện không thể chối cãi được của việc ức chế tâm lý. Nếu tình trạng này kéo dài, em bé có thể lạc ra khỏi
con đường phát triển lành mạnh và dẫn đến một số lệch lạc trong tâm lý như nói dối và che đậy, không hợp tác
với ba mẹ và thầy cô, phản kháng, bạo lực với kẻ yếu, thường xuyên lo âu, ngủ không ngon giấc, ghét bỏ người
lớn và không thấy được yêu thương. Và tệ nhất trẻ còn không có niềm tin ở giá trị và vai trò của sự hiện diện
của trẻ trong gia đình…
Ở độ tuổi này trẻ sẽ con ba mẹ là thần thánh và lời ba mẹ nói là thánh chỉ, nên rất dễ hiểu là trẻ sẽ rất sợ hãi
làm theo ý bạn. Nhưng chỉ cần sau 3-5 năm nữa thôi, khi nhận thức và ý chí của trẻ mạnh mẽ lên, bạn có thể sẽ
nhìn thấy những dấu hiệu bất ổn rõ ràng hơn khi mà cha mẹ và con thường xuyên xung đột, trẻ không nghe lời
ở những sự việc nghiêm túc cần nghe lời và vì thế ta rơi vào cái bẫy của việc phải liên tục tăng mức độ của
trừng phạt lên để tương xứng với mức độ ‘cứng đầu’ của con … Bởi vì tất cả mọi hành động xuất phát từ nỗi sợ
hãi đều bất ổn với sức khỏe tâm lý của một con người trong ngắn hạn và dài hạn. Một mối quan hệ dựa trên
nền tảng của sợ hãi và theo hình thức của một bên cai trị và một bên bị trị thì đều không phải là một mối quan
hệ lành mạnh. Hãy tỉnh thức bởi vì các cách phản ứng, giải quyết vấn đề và mối quan hệ mà bạn đang có với
con sẽ tạo hình mô thức con trẻ dùng để đối mặt với thử thách trong các mối quan hệ đời sống của trẻ. Bên
cạnh bản chất yêu thương mà đương nhiên bất kỳ mối quan hệ mẫu tử nào cũng phải có, hãy cho con trẻ thêm
những gia vị chất lượng khác để tạo hình kiểu mối quan hệ bình đẳng, tôn trọng cho con. Nếu làm được như
vậy, bạn đang để lại cho con một di sản đáng giá trọn đời.
Vậy nếu không dùng thưởng/phạt thì chúng ta sẽ làm gì? Chúng ta sẽ tiếp cận theo hướng kỷ luật hữu cơ mà
Embehanhphuc sẽ có hướng dẫn cụ thể cho phụ huynh trong những số tiếp theo của Radio. Với câu hỏi ngày
hôm nay, chúng tôi sẽ trả lời phần còn lại ở Radio số 9 – ĐIỀU HÒA MỐI QUAN HỆ CHỊ EM TRONG GIA ĐÌNH.
Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia
đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy
cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự
phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp
lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.