Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có
sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực
tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi
thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua
việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm
lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái
nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời.
Embehanhphuc nhận được một câu hỏi từ một phụ huynh 31 tuổi từ Đà Nẵng: ‘Chào em bé hạnh phúc.
Mình xin trang hỗ trợ giúp mình tính huống này: mình có 2 bé 1 bé 4 tháng và 1 bé 27 tháng. Gần đây bé
lớn thường xuyên mở cửa đi vào phòng của em nhỏ khi mẹ đang em ngủ và hét toáng lên. Làm thế nào
để thiết lập giới hạn cho bé? Mình hay dặn con là “em cần đc nghỉ ngơi để tăng cương sức khỏe” nếu
con muốn chơi với mẹ thì hãy chờ mẹ cho em ngủ. Mẹ sẽ xuống liền với con” bé vẫn khóc to.’
Xin cảm ơn câu hỏi tuy ngắn nhưng lại xoay quanh môt vấn đề không hề giản đơn – một vấn đề thường
được coi là bí ẩn – Bí ẩn của sự nghe lời của trẻ dưới 6 tuổi. Vấn đề bạn đang gặp phải ở đây là em bé 27
tháng không nghe lời của bạn, và bạn không hiểu tại sao mặc dù lý lẽ của bạn đưa ra cho bé có vẻ hoàn
toàn hợp lý và thuyết phục. Để hiểu được nghịch lý này chúng ta lại phải quay lại nhắc nhở nhau một
điều mà hầu hết các số radio trước chúng tôi luôn nói đến. Đó chính là trẻ 0-6 đang có một đại công
trình đang được xây dựng và đang dang dở. Bạn đã bao giờ đi dạo một vòng quanh một công trường
nào đó chưa? Chỗ nào cũng hối hả các công việc nhưng đồng thời chưa chỗ nào hoàn thiện và khó có
thể hình dung ra được công trình cuối cùng sẽ ra như thế nào. Những lúc như vậy, nếu là một nhà đầu
tư chắc hẳn bạn sẽ sốt ruột lắm, nhưng phép màu lại chỉ nằm ở trong tay của các kiến trúc sư, kỹ sư,
người xây dựng của công trình chứ không nằm ở bạn. Cũng tương tự như vậy, tâm trí của trẻ trong 6
năm đầu đời đang diễn ra một đại công trình với nhiều hạng mục đang được thực hiện song song với
nhau. Chúng ta có thể kể đến một số hạng mục mà trẻ phải tự xây dựng: đó là kiểm soát vận động, xây
dựng tiếng mẹ đẻ (bao gồm cả khả năng nghe hiểu và khả năng nói), trí tuệ hay nhận thức, ý chí, cảm
xúc, trí nhớ… Tất cả các công trình này đều cần xây dựng thì khi đó trẻ mới có khả năng nghe lời một
cách có ý thức. Tất cả đều liên kết với nhau và hợp nhất với nhau. Hay nói cách khác, thông qua việc xây
dựng các năng lực tâm lý, trẻ đang tiến bước trên con đường để có thể nghe lời một cách có ý thức.
Vậy để tìm hiểu về giải pháp, có lẽ trước hết chúng ta sẽ cần hiểu về bản chất của sự nghe lời. Trẻ không

sinh ra với khả năng nghe lời bẩm sinh mà phải xây dựng nó như mọi năng lực khác. Vậy điều gì chi phối
khả năng nghe lời của trẻ – có 3 năng lực quan trọng góp phần tạo nên khả năng nghe lời của trẻ:
 Trước hết để có thể nghe lời có ý thức trẻ cần phải xây dựng năng lực kiểm soát với thân thể của
mình để cơ thể của trẻ có thể làm theo điều mà tâm trí mách bảo. Trẻ sơ sinh không được sinh
ra với sự kiểm soát này mà phải xây dựng chúng. Bạn sẽ thấy trẻ sơ sinh vung tay chân một cách
không kiểm soát và ngẫu nhiên. Và theo thời gian cùng với các trải nghiệm vận động tự do trong
môi trường trẻ dần dần hình thành khả năng kiểm soát cho từng phần, từng bộ phận của cơ thể
thể chất. Một ví dụ cho sự không kiểm soát này có thể nhìn thấy rất rõ với các trẻ dưới 1 tuổi,
khi trẻ chưa thể kiểm soát được vận động thả vật bằng tay. Trẻ sẽ thả vật một cách ngẫu nhiên
chứ không phải là một cách có chủ ý. Và nếu giai đoạn trẻ chưa kiểm soát vận động thả vật này
mà bạn yêu cầu con hãy thả vật gì đó vào tay bạn vào lúc bạn muốn thì chắc chắn trẻ không thể
nghe lời bạn được. Bởi đơn giản là sự thiếu chín muồi của sự phát triển khiến trẻ không có khả
năng nghe lời. Điều tương tự cũng đang xẩy ra trong trường hợp của bé nhà bạn. Bé cần có
nhiều trải nghiệm với vận động để thực sự kiểm soát được hoàn toàn vận động của mình. Bé
của bạn chỉ mới hơn 2 tuổi. Giai đoạn 0-3 là giai đoạn quan trọng nhất để trẻ xây dựng sự kiểm
soát thể chất này.
 Ngoài việc phải có được sự kiểm soát của thân thể, trẻ cần đạt được một mức độ nhận thức
nhất định để có sự hiểu biết về điều cần nghe lời. Điều bạn giải thích cho con là ‘em cần đc nghỉ
ngơi để tăng cương sức khỏe’, chưa chắc em bé 27 tháng của bạn đã hiểu trọn được sự nghiêm
trọng của nó. Em lại càng không hiểu về việc anh chị hai phải hi sinh cho em bé, phải chia sẻ mẹ.
Những nhận thức hướng ngoại như vậy chỉ đạt được khi bé đã có nền tảng nhận thức tốt về
chính bản thân mình, cảm xúc, suy nghĩ, năng lực của mình. Và khi một người chưa có đủ nhận
thức thì chắc chắn cũng không thể đạt được khả năng nghe lời có ý thức. Thế nên các thông điệp
đưa cho trẻ 0-3 cần phải đơn giản và tương xứng với nhận thức của trẻ. Chúng ta tránh giải thích
dài dòng, tránh lý lẽ, lý luận, tránh thuyết phục. Chỉ nói điều bạn cần trẻ làm, cần trẻ dừng, đặc
biệt trong những lúc đưa ra giới hạn.
 Điều cuối cùng chi phối khả năng nghe lời của trẻ đó chính là sự phát triển của ý chí. Năng lực ý
chí có thể hiểu nôm na là khả năng dùng sức mạnh tâm trí để làm điều gì đó hoặc để kiềm chế
các thôi thúc. Hoặc là khả năng chống lại những cám dỗ ngắn hạn để đạt được các mục tiêu dài
hạn hơn. Hãy nghĩ đến trường hợp của một người trưởng thành muốn kiêng ăn đồ chiên rán để
bảo vệ sức khỏe. Chúng ta hoàn toàn có trí tuệ, có nhận thức để biết được lợi ích của hành

động, chúng ta cũng biết được hậu quả của hành động, của lựa chọn mà chúng ta đưa ra, về căn
bản chúng ta cũng đã có sự kiểm soát với cơ thể thể chất của mình. Vậy mà đôi khi với một số
người cũng thật khó để cưỡng lại được một đĩa chả giò chiên hay một gói khoai tây chiên giòn
rụm. Khó khăn người lớn đó đang gặp là nằm ở sức mạnh ý chí. Và vì ý chí không mạnh mẽ,
chúng ta không thể dậy sớm để tập thể dục, không thể từ bỏ một mối quan hệ độc hại, không
thể áp dụng một chiến lược kỷ luật lành mạnh cho con, không thể hoàn thành công việc đúng
deadline mặc dù chúng ta hoàn toàn có khả năng thực hiện. Với trẻ, trong giai đoạn nền tảng khi
ý chí đang hình thành thì điều này lại càng dễ xẩy ra. Trẻ có thể đã biết, đã được hướng dẫn
nhưng rồi dường như ý chí chưa đủ mạnh mẽ, trẻ lại không thể nào làm như cách người lớn kỳ
vọng. Vì thế khi không có ý chí mạnh mẽ, cả trẻ và người lớn đều không có khả năng nghe lời.
Giai đoạn trẻ từ 0-3 tuổi là giai đoạn thiết yếu mà trẻ xây dựng 3 năng lực này và dần dần sang giai đoạn
3-6 các năng lực sẽ được củng cố mạnh mẽ hơn nữa và hợp nhất với nhau trong các hoạt động trong đời
sống hằng ngày của trẻ. Vì thế tương ứng với từng giai đoạn nhỏ của 0-6 trẻ có một cấp độ vâng lời khác
nhau, và chúng ta chỉ có thể kỳ vọng trẻ của chúng ta đạt được mức vâng lời của giai đoạn phát triển mà
trẻ đang ở mà thôi:
 Cấp độ đầu tiên của sự vâng lời diễn ra trong khoảng 2,5 – 3 năm đầu đời. Đó là giai đoạn mà trẻ
không hề nghe lời bạn, mà trẻ chỉ nghe lời những mệnh lệnh của mẹ tự nhiên. Mẹ tự nhiên thôi
thúc trẻ phải gắn kết với người chăm sóc chính để an toàn về mặt tâm lý, mẹ tự nhiên cũng thôi
thúc để trẻ phải vận động không ngừng nghỉ để xây dựng vận động, mẹ tự nhiên cũng thôi thúc
trẻ khám phá môi trường để xây dựng trí tuệ và nhận thức. Vậy thì lời nói của mẹ đẻ có là gì đâu
so với lời nói linh thiêng, mạnh mẽ của mẹ tự nhiên. Thế nên nếu trẻ đang trong nhóm tuổi này,
đừng kỳ vọng trẻ nghe lời mình. Thay vì đó, hãy tạo ra môi trường để trẻ được thuận lợi nghe lời
các thôi thúc, các lực hướng dẫn tự nhiên của trẻ. Nói đơn giản là hãy tạo môi trường để trẻ
được an toàn tâm lý, được tự do vận động, khám phá và hội nhập vào môi trường gia đình. Nhờ
vậy trẻ xây dựng một cách tối ưu ba năng lực ngôn ngữ, trí tuệ và ý chí, những điều mà vừa
được phân tích phía trên đây. Khi bạn tạo ra môi trường như vậy cho trẻ là bạn đang gián tiếp
chuẩn bị cho sự xuất hiện tự nhiên của khả năng nghe lời có ý thức của trẻ, điều sẽ xảy ra ở
những năm tiếp theo. Nghệ thuật để được trẻ trong nhóm tuổi này nghe lời đó là hãy đưa ra các
mệnh lệnh đúng hướng với mệnh lệnh mà mẹ tự nhiên đang thôi thúc trẻ làm, khi đó trẻ sẽ
nghe lời bạn ngay thôi. Ví dụ như trong trường hợp bạn đưa ra, hãy đặt mình vào vị trí của trẻ
và hiểu điều mà mẹ tự nhiên đang thôi thúc trẻ làm ở đây. Có thể trẻ bị thôi thúc phải ở gần bên

mẹ, trẻ có thể đang thấy bất an… Vậy thì bạn có thể thử nói với trẻ ‘Mẹ cần cho em ngủ, con có
thể nằm yên bên cạnh mẹ trong lúc mẹ cho em ngủ nhé’. Đương nhiên không phải khi nào ta
cũng đưa ra được các mệnh lệnh như vậy, nhưng hãy sáng tạo và vận dụng hiểu biết này, chúng
tôi đảm bảo là bạn sẽ thấy hiệu quả. Nếu ở cấp độ 1 này, môi trường của trẻ thường xuyên cản
trở trẻ, không cho trẻ nghe lời các thôi thúc của tự nhiên thì trẻ sẽ bị trật ra khỏi tiến trình phát
triển lành mạnh và hệ quả là khả năng nghe lời có ý thức của trẻ trong những năm sau đó sẽ bị
tổn hại. Nói đơn giản 3 năm đầu đời nên là giai đoạn chúng ta để trẻ làm điều trẻ muốn làm để
những giai đoạn sau đó khi trẻ đã trưởng thành thì trẻ sẽ làm được điều chúng ta muốn. Việc
nghe lời mẹ tự nhiên phải đến trước việc nghe lời mẹ đẻ. Chứ đây không phải giai đoạn bắt trẻ
làm điều người lớn muốn. Những lạc hướng của trẻ trong những năm tiếp theo đa phần có
nguồn gốc từ việc người lớn muốn bắt hay muốn rèn, muốn ép trẻ vào các khuôn khổ mà trẻ
chưa có năng lực để thực hiện.
 Cấp độ nghe lời tiếp theo diễn ra trong giai đoạn trẻ từ khoảng 2,5 -4,5 tuổi. Đây là giai đoạn mà
3 năng lực vận động, trí tuệ, ý chí có ý thức được hình thành và ngày càng được củng cố mạnh
mẽ hơn và hợp nhất với nhau. Trẻ trải nghiệm càng nhiều sự hợp nhất này qua các hoạt động ý
nghĩa trong môi trường thì khả năng nghe lời lại càng tăng lên và càng bền vững. Đây là giai
đoạn mà trẻ đã bắt đầu làm theo được một số quy tắc, hướng dẫn nhưng chưa phải là luôn
luôn. Vẫn sẽ tùy vào phong độ nhưng về căn bản là trẻ đang tiến bước ổn định trên con đường
nghe lời của mình. Sau cấp độ thứ 2 này sẽ đến một giai đoạn mà trẻ hoàn toàn làm chủ các
năng lực của bản thân đặc biệt là ý chí của trẻ đã trở nên vô cùng mạnh mẽ, trẻ cũng có những
trải nghiệm tích cực, lành mạnh trong môi trường, khi đó trẻ hoàn toàn có thể dùng sức mạnh
của ý chí để nghe lời người khác một cách ổn định và có ý thức. Đây chính là cấp độ thứ 3 của sự
vâng lời. Biểu hiện ra bên ngoài là trẻ có thể nghe và làm theo các quy tắc, nghe và thực hiện các
hướng dẫn – điều thiết yếu để thực hiện việc học tập, trẻ kiểm soát được những thôi thúc bản
năng để làm việc cần làm hơn là làm việc mình thích làm, trẻ cũng có thể lên kế hoạch và bám
theo kế hoạch. Đây là sự nghe lời của một tâm trí mạnh mẽ và có hiểu biết chứ không phải là
kiểu nghe lời dựa trên nỗi sợ hãi và u mê. Bản chất của sự nghe lời có ý thức là hoàn toàn tự
nguyện và khác biệt với sự nghe lời mù quáng khi chúng ta dùng các biện pháp thưởng phạt, kỷ
luật bên ngoài. Đương nhiên việc chuyển từ cấp độ 1 sang cấp độ 2 rồi sang cấp độ 3 chỉ có thể
thuận lợi nếu trẻ có những hoạt động phù hợp với sự phát triển của tâm trí. Rất nhiều trẻ, và
thậm chỉ cả người lớn khi đến tuổi trưởng thành vẫn chưa đạt được cấp độ thứ 3 này của sự
vâng lời. Và sự vâng lời này là một điều cần được xây dựng từ bên trong chứ không phải từ

những sự áp đặt, dọa nạt, chi phối, thao túng của những người ngoài.
Vậy với những hiểu biết này về 3 cấp độ nghe lời của trẻ, chúng ta nên làm thế nào để giúp trẻ. Như đã
nói ở phía trên, sự vâng lời là một điều cần được trẻ tự xây dựng, chính vì thế nhiệm vụ của chúng ta là
làm sao để tạo ra môi trường tối ưu cho quá trình này được diễn ra thuận lợi. Chúng ta chỉ có thể tác
động gián tiếp chứ không thể trực tiếp tác động và bắt trẻ nghe lời. Chúng ta cũng không thể mua cho
con trẻ vài ba cuốn sách đạo đức giáo điều để dạy trẻ nghe lời được. Trẻ phải tự học, tự xây dựng khả
năng này từ những tương tác với môi trường. Chúng tôi xin đề xuất một số hướng dẫn để xây dựng môi
trường gia đình tối ưu cho trẻ phát triển vận động, trí tuệ, ý chí như sau:
 Điều đầu tiên: Trong giai đoạn 0-3, cho trẻ tự do, không gian và thời gian cho vận động và khám
phá. Không chỉ vận động thô như là đi bộ, chạy nhảy, đu xà… mà vận động với đôi bàn tay cũng
quan trọng không kém. Hãy tạo điều kiện cho trẻ được nhìn thấy người lớn thực hiện các hoạt
động đa dạng với đôi tay trong các hoạt động ngày thường trong gia đình như là cắt bằng dao,
dùng kéo, giã, đóng đinh, cưa, lau rửa, cọ, quét… Những hoạt động việc nhà này là những hoạt
động phù hợp nhất, hoàn hảo nhất để vừa nuôi dưỡng vận động, nhận thức và ý chí của trẻ. Bạn
không cần phải mua sắm học cụ, đồ chơi sáng tạo, đồ chơi thông minh gì cả, chỉ cần cho trẻ làm
việc nhà thôi là đã thừa tốt cho trẻ rồi. Khi trẻ có khả năng và thể hiện hứng thú hãy tạo điều
kiện cho trẻ làm mặc dù trẻ sẽ làm rất bừa bộn và vụng về. Nhưng sự kiểm soát chỉ đến thông
qua luyện tập, thế nên hãy trao cho trẻ công cụ phù hợp với thể chất còn nhỏ bé của trẻ và
hướng dẫn trẻ một cách từ tốn, và sau đó để trẻ có quyền lặp lại khi trẻ muốn. Trẻ lặp lại chủ
động càng nhiều, các năng lực của trẻ lại càng được củng cố mạnh mẽ hơn.
 Điều thứ 2: Hãy hợp tác với trẻ khi năng lực của trẻ còn hạn chế. Bạn hãy làm những phần con
trẻ chưa làm được, nhưng luôn khuyến khích và tạo điều kiện cho con được tự làm những thứ
trong tầm khả năng của con. Hãy trao tự do đi kèm với sự hướng dẫn từ tốn, kiên nhẫn.
 Điều thứ 3: Có một số quy tắc an toàn căn bản trong gia đình. Hãy rõ ràng và kiên định với các
quy tắc và các giới hạn này. Bạn có thể nghe thêm radio số 1 và số 3 để hiểu thêm về cách
khuyến khích trẻ vui chơi và hoạt động độc lập tại gia đình, cũng như là cách giao tiếp để trẻ hợp
tác tốt hơn trong việc thiết lập và duy trì giới hạn.
 Điều thứ 4: Trao cơ hội cho trẻ độc lập tự chăm sóc bản thân trong các hoạt động như ăn, vệ
sinh, mặc quần áo, tắm rửa, đi giày dép… Những hoạt động tưởng chừng vặt vãnh này lại là
những thức ăn tốt nhất cho sự phát triển của ý chí của trẻ trong những năm đầu đời. Bạn có thể
nghe thêm radio số 13 để có thêm các hướng dẫn để bồi đắp ý chí của trẻ nhé.

 Điều thứ 5: Nhu cầu gắn kết với mẹ cũng là một nhu cầu rất quan trọng cho sự phát triển cảm
xúc lành mạnh của bé. Vì thế việc nhận diện, lưu tâm và đáp ứng nhu cầu chính đáng này là rất
quan trọng để trẻ có tâm lý an yên, cân bằng, lành mạnh, tích cực. Bạn có thể nghe thêm radio
số 9 để có 1 số gợi ý cho tình huống nhà có 2 em bé nhỏ và cả hai đều cần thời gian chất lương
và sự quan tâm chất lượng của người mẹ.
Tất cả những hướng dẫn mà chúng tôi gợi ý ở đây, dường như không trả lời trực tiếp câu hỏi của bạn.
Bởi vì nguyên tắc của radio Hiểu con – Yêu con luôn là giúp ba mẹ có sự hiểu về giai đoạn và đặc tính
tâm lý của con và từ đó mới gợi mở những giải pháp gián tiếp nhưng giải quyết thấu đáo được gốc rễ
của vấn đề. Chúng tôi không đưa cho độc giả một gói mỳ ăn liền hay các giải pháp quick fix như là một
viên thuốc giảm đau. Bởi vì tất cả các biểu hiện hành vi bên ngoài của trẻ luôn luôn chỉ là triệu chứng
cho một hay nhiều lý do gốc rễ phía sau. Và cũng như mọi khi, chúng tôi hi vọng một loạt các giải pháp
này sẽ giúp chữa được gốc rễ đó chứ không phải là chỉ chữa triệu chứng ở phần ngọn. Rất mong nhận
được phản hồi của bạn sau một thời gian áp dụng nhé.
Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ
trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng
có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘Dõi theo trẻ’, để
tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời.
Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.