Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời. Embehanhphuc nhận được một câu hỏi từ một phụ huynh 31 tuổi từ Đà Nẵng: ‘Chào em bé hạnh phúc. Mình xin trang hỗ trợ giúp mình tính huống này: mình có 2 bé 1 bé 4 tháng và 1 bé 27 tháng. Gần đây bé lớn thường xuyên mở cửa đi vào phòng của em nhỏ khi mẹ đang em ngủ và hét toáng lên. Làm thế nào để thiết lập giới hạn cho bé? Mình hay dặn con là “em cần đc nghỉ ngơi để tăng cương sức khỏe” nếu con muốn chơi với mẹ thì hãy chờ mẹ cho em ngủ. Mẹ sẽ xuống liền với con” bé vẫn khóc to.’ Xin cảm ơn câu hỏi tuy ngắn nhưng lại xoay quanh môt vấn đề không hề giản đơn – một vấn đề thường được coi là bí ẩn – Bí ẩn của sự nghe lời của trẻ dưới 6 tuổi. Vấn đề bạn đang gặp phải ở đây là em bé 27 tháng không nghe lời của bạn, và bạn không hiểu tại sao mặc dù lý lẽ của bạn đưa ra cho bé có vẻ hoàn toàn hợp lý và thuyết phục. Để hiểu được nghịch lý này chúng ta lại phải quay lại nhắc nhở nhau một điều mà hầu hết các số radio trước chúng tôi luôn nói đến. Đó chính là trẻ 0-6 đang có một đại công trình đang được xây dựng và đang dang dở. Bạn đã bao giờ đi dạo một vòng quanh một công trường nào đó chưa? Chỗ nào cũng hối hả các công việc nhưng đồng thời chưa chỗ nào hoàn thiện và khó có thể hình dung ra được công trình cuối cùng sẽ ra như thế nào. Những lúc như vậy, nếu là một nhà đầu tư chắc hẳn bạn sẽ sốt ruột lắm, nhưng phép màu lại chỉ nằm ở trong tay của các kiến trúc sư, kỹ sư, người xây dựng của công trình chứ không nằm ở bạn. Cũng tương tự như vậy, tâm trí của trẻ trong 6 năm đầu đời đang diễn ra một đại công trình với nhiều hạng mục đang được thực hiện song song với nhau. Chúng ta có thể kể đến một số hạng mục mà trẻ phải tự xây dựng: đó là kiểm soát vận động, xây dựng tiếng mẹ đẻ (bao gồm cả khả năng nghe hiểu và khả năng nói), trí tuệ hay nhận thức, ý chí, cảm xúc, trí nhớ… Tất cả các công trình này đều cần xây dựng thì khi đó trẻ mới có khả năng nghe lời một cách có ý thức. Tất cả đều liên kết với nhau và hợp nhất với nhau. Hay nói cách khác, thông qua việc xây dựng các năng lực tâm lý, trẻ đang tiến bước trên con đường để có thể nghe lời một cách có ý thức. Vậy để tìm hiểu về giải pháp, có lẽ trước hết chúng ta sẽ cần hiểu về bản chất của sự nghe lời. Trẻ không
sinh ra với khả năng nghe lời bẩm sinh mà phải xây dựng nó như mọi năng lực khác. Vậy điều gì chi phối khả năng nghe lời của trẻ – có 3 năng lực quan trọng góp phần tạo nên khả năng nghe lời của trẻ: Trước hết để có thể nghe lời có ý thức trẻ cần phải xây dựng năng lực kiểm soát với thân thể của mình để cơ thể của trẻ có thể làm theo điều mà tâm trí mách bảo. Trẻ sơ sinh không được sinh ra với sự kiểm soát này mà phải xây dựng chúng. Bạn sẽ thấy trẻ sơ sinh vung tay chân một cách không kiểm soát và ngẫu nhiên. Và theo thời gian cùng với các trải nghiệm vận động tự do trong môi trường trẻ dần dần hình thành khả năng kiểm soát cho từng phần, từng bộ phận của cơ thể thể chất. Một ví dụ cho sự không kiểm soát này có thể nhìn thấy rất rõ với các trẻ dưới 1 tuổi, khi trẻ chưa thể kiểm soát được vận động thả vật bằng tay. Trẻ sẽ thả vật một cách ngẫu nhiên chứ không phải là một cách có chủ ý. Và nếu giai đoạn trẻ chưa kiểm soát vận động thả vật này mà bạn yêu cầu con hãy thả vật gì đó vào tay bạn vào lúc bạn muốn thì chắc chắn trẻ không thể nghe lời bạn được. Bởi đơn giản là sự thiếu chín muồi của sự phát triển khiến trẻ không có khả năng nghe lời. Điều tương tự cũng đang xẩy ra trong trường hợp của bé nhà bạn. Bé cần có nhiều trải nghiệm với vận động để thực sự kiểm soát được hoàn toàn vận động của mình. Bé của bạn chỉ mới hơn 2 tuổi. Giai đoạn 0-3 là giai đoạn quan trọng nhất để trẻ xây dựng sự kiểm soát thể chất này. Ngoài việc phải có được sự kiểm soát của thân thể, trẻ cần đạt được một mức độ nhận thức nhất định để có sự hiểu biết về điều cần nghe lời. Điều bạn giải thích cho con là ‘em cần đc nghỉ ngơi để tăng cương sức khỏe’, chưa chắc em bé 27 tháng của bạn đã hiểu trọn được sự nghiêm trọng của nó. Em lại càng không hiểu về việc anh chị hai phải hi sinh cho em bé, phải chia sẻ mẹ. Những nhận thức hướng ngoại như vậy chỉ đạt được khi bé đã có nền tảng nhận thức tốt về chính bản thân mình, cảm xúc, suy nghĩ, năng lực của mình. Và khi một người chưa có đủ nhận thức thì chắc chắn cũng không thể đạt được khả năng nghe lời có ý thức. Thế nên các thông điệp đưa cho trẻ 0-3 cần phải đơn giản và tương xứng với nhận thức của trẻ. Chúng ta tránh giải thích dài dòng, tránh lý lẽ, lý luận, tránh thuyết phục. Chỉ nói điều bạn cần trẻ làm, cần trẻ dừng, đặc biệt trong những lúc đưa ra giới hạn. Điều cuối cùng chi phối khả năng nghe lời của trẻ đó chính là sự phát triển của ý chí. Năng lực ý chí có thể hiểu nôm na là khả năng dùng sức mạnh tâm trí để làm điều gì đó hoặc để kiềm chế các thôi thúc. Hoặc là khả năng chống lại những cám dỗ ngắn hạn để đạt được các mục tiêu dài hạn hơn. Hãy nghĩ đến trường hợp của một người trưởng thành muốn kiêng ăn đồ chiên rán để bảo vệ sức khỏe. Chúng ta hoàn toàn có trí tuệ, có nhận thức để biết được lợi ích của hành
động, chúng ta cũng biết được hậu quả của hành động, của lựa chọn mà chúng ta đưa ra, về căn bản chúng ta cũng đã có sự kiểm soát với cơ thể thể chất của mình. Vậy mà đôi khi với một số người cũng thật khó để cưỡng lại được một đĩa chả giò chiên hay một gói khoai tây chiên giòn rụm. Khó khăn người lớn đó đang gặp là nằm ở sức mạnh ý chí. Và vì ý chí không mạnh mẽ, chúng ta không thể dậy sớm để tập thể dục, không thể từ bỏ một mối quan hệ độc hại, không thể áp dụng một chiến lược kỷ luật lành mạnh cho con, không thể hoàn thành công việc đúng deadline mặc dù chúng ta hoàn toàn có khả năng thực hiện. Với trẻ, trong giai đoạn nền tảng khi ý chí đang hình thành thì điều này lại càng dễ xẩy ra. Trẻ có thể đã biết, đã được hướng dẫn nhưng rồi dường như ý chí chưa đủ mạnh mẽ, trẻ lại không thể nào làm như cách người lớn kỳ vọng. Vì thế khi không có ý chí mạnh mẽ, cả trẻ và người lớn đều không có khả năng nghe lời. Giai đoạn trẻ từ 0-3 tuổi là giai đoạn thiết yếu mà trẻ xây dựng 3 năng lực này và dần dần sang giai đoạn 3-6 các năng lực sẽ được củng cố mạnh mẽ hơn nữa và hợp nhất với nhau trong các hoạt động trong đời sống hằng ngày của trẻ. Vì thế tương ứng với từng giai đoạn nhỏ của 0-6 trẻ có một cấp độ vâng lời khác nhau, và chúng ta chỉ có thể kỳ vọng trẻ của chúng ta đạt được mức vâng lời của giai đoạn phát triển mà trẻ đang ở mà thôi: Cấp độ đầu tiên của sự vâng lời diễn ra trong khoảng 2,5 – 3 năm đầu đời. Đó là giai đoạn mà trẻ không hề nghe lời bạn, mà trẻ chỉ nghe lời những mệnh lệnh của mẹ tự nhiên. Mẹ tự nhiên thôi thúc trẻ phải gắn kết với người chăm sóc chính để an toàn về mặt tâm lý, mẹ tự nhiên cũng thôi thúc để trẻ phải vận động không ngừng nghỉ để xây dựng vận động, mẹ tự nhiên cũng thôi thúc trẻ khám phá môi trường để xây dựng trí tuệ và nhận thức. Vậy thì lời nói của mẹ đẻ có là gì đâu so với lời nói linh thiêng, mạnh mẽ của mẹ tự nhiên. Thế nên nếu trẻ đang trong nhóm tuổi này, đừng kỳ vọng trẻ nghe lời mình. Thay vì đó, hãy tạo ra môi trường để trẻ được thuận lợi nghe lời các thôi thúc, các lực hướng dẫn tự nhiên của trẻ. Nói đơn giản là hãy tạo môi trường để trẻ được an toàn tâm lý, được tự do vận động, khám phá và hội nhập vào môi trường gia đình. Nhờ vậy trẻ xây dựng một cách tối ưu ba năng lực ngôn ngữ, trí tuệ và ý chí, những điều mà vừa được phân tích phía trên đây. Khi bạn tạo ra môi trường như vậy cho trẻ là bạn đang gián tiếp chuẩn bị cho sự xuất hiện tự nhiên của khả năng nghe lời có ý thức của trẻ, điều sẽ xảy ra ở những năm tiếp theo. Nghệ thuật để được trẻ trong nhóm tuổi này nghe lời đó là hãy đưa ra các mệnh lệnh đúng hướng với mệnh lệnh mà mẹ tự nhiên đang thôi thúc trẻ làm, khi đó trẻ sẽ nghe lời bạn ngay thôi. Ví dụ như trong trường hợp bạn đưa ra, hãy đặt mình vào vị trí của trẻ và hiểu điều mà mẹ tự nhiên đang thôi thúc trẻ làm ở đây. Có thể trẻ bị thôi thúc phải ở gần bên
mẹ, trẻ có thể đang thấy bất an… Vậy thì bạn có thể thử nói với trẻ ‘Mẹ cần cho em ngủ, con có thể nằm yên bên cạnh mẹ trong lúc mẹ cho em ngủ nhé’. Đương nhiên không phải khi nào ta cũng đưa ra được các mệnh lệnh như vậy, nhưng hãy sáng tạo và vận dụng hiểu biết này, chúng tôi đảm bảo là bạn sẽ thấy hiệu quả. Nếu ở cấp độ 1 này, môi trường của trẻ thường xuyên cản trở trẻ, không cho trẻ nghe lời các thôi thúc của tự nhiên thì trẻ sẽ bị trật ra khỏi tiến trình phát triển lành mạnh và hệ quả là khả năng nghe lời có ý thức của trẻ trong những năm sau đó sẽ bị tổn hại. Nói đơn giản 3 năm đầu đời nên là giai đoạn chúng ta để trẻ làm điều trẻ muốn làm để những giai đoạn sau đó khi trẻ đã trưởng thành thì trẻ sẽ làm được điều chúng ta muốn. Việc nghe lời mẹ tự nhiên phải đến trước việc nghe lời mẹ đẻ. Chứ đây không phải giai đoạn bắt trẻ làm điều người lớn muốn. Những lạc hướng của trẻ trong những năm tiếp theo đa phần có nguồn gốc từ việc người lớn muốn bắt hay muốn rèn, muốn ép trẻ vào các khuôn khổ mà trẻ chưa có năng lực để thực hiện. Cấp độ nghe lời tiếp theo diễn ra trong giai đoạn trẻ từ khoảng 2,5 -4,5 tuổi. Đây là giai đoạn mà 3 năng lực vận động, trí tuệ, ý chí có ý thức được hình thành và ngày càng được củng cố mạnh mẽ hơn và hợp nhất với nhau. Trẻ trải nghiệm càng nhiều sự hợp nhất này qua các hoạt động ý nghĩa trong môi trường thì khả năng nghe lời lại càng tăng lên và càng bền vững. Đây là giai đoạn mà trẻ đã bắt đầu làm theo được một số quy tắc, hướng dẫn nhưng chưa phải là luôn luôn. Vẫn sẽ tùy vào phong độ nhưng về căn bản là trẻ đang tiến bước ổn định trên con đường nghe lời của mình. Sau cấp độ thứ 2 này sẽ đến một giai đoạn mà trẻ hoàn toàn làm chủ các năng lực của bản thân đặc biệt là ý chí của trẻ đã trở nên vô cùng mạnh mẽ, trẻ cũng có những trải nghiệm tích cực, lành mạnh trong môi trường, khi đó trẻ hoàn toàn có thể dùng sức mạnh của ý chí để nghe lời người khác một cách ổn định và có ý thức. Đây chính là cấp độ thứ 3 của sự vâng lời. Biểu hiện ra bên ngoài là trẻ có thể nghe và làm theo các quy tắc, nghe và thực hiện các hướng dẫn – điều thiết yếu để thực hiện việc học tập, trẻ kiểm soát được những thôi thúc bản năng để làm việc cần làm hơn là làm việc mình thích làm, trẻ cũng có thể lên kế hoạch và bám theo kế hoạch. Đây là sự nghe lời của một tâm trí mạnh mẽ và có hiểu biết chứ không phải là kiểu nghe lời dựa trên nỗi sợ hãi và u mê. Bản chất của sự nghe lời có ý thức là hoàn toàn tự nguyện và khác biệt với sự nghe lời mù quáng khi chúng ta dùng các biện pháp thưởng phạt, kỷ luật bên ngoài. Đương nhiên việc chuyển từ cấp độ 1 sang cấp độ 2 rồi sang cấp độ 3 chỉ có thể thuận lợi nếu trẻ có những hoạt động phù hợp với sự phát triển của tâm trí. Rất nhiều trẻ, và thậm chỉ cả người lớn khi đến tuổi trưởng thành vẫn chưa đạt được cấp độ thứ 3 này của sự vâng lời. Và sự vâng lời này là một điều cần được xây dựng từ bên trong chứ không phải từ
những sự áp đặt, dọa nạt, chi phối, thao túng của những người ngoài. Vậy với những hiểu biết này về 3 cấp độ nghe lời của trẻ, chúng ta nên làm thế nào để giúp trẻ. Như đã nói ở phía trên, sự vâng lời là một điều cần được trẻ tự xây dựng, chính vì thế nhiệm vụ của chúng ta là làm sao để tạo ra môi trường tối ưu cho quá trình này được diễn ra thuận lợi. Chúng ta chỉ có thể tác động gián tiếp chứ không thể trực tiếp tác động và bắt trẻ nghe lời. Chúng ta cũng không thể mua cho con trẻ vài ba cuốn sách đạo đức giáo điều để dạy trẻ nghe lời được. Trẻ phải tự học, tự xây dựng khả năng này từ những tương tác với môi trường. Chúng tôi xin đề xuất một số hướng dẫn để xây dựng môi trường gia đình tối ưu cho trẻ phát triển vận động, trí tuệ, ý chí như sau: Điều đầu tiên: Trong giai đoạn 0-3, cho trẻ tự do, không gian và thời gian cho vận động và khám phá. Không chỉ vận động thô như là đi bộ, chạy nhảy, đu xà… mà vận động với đôi bàn tay cũng quan trọng không kém. Hãy tạo điều kiện cho trẻ được nhìn thấy người lớn thực hiện các hoạt động đa dạng với đôi tay trong các hoạt động ngày thường trong gia đình như là cắt bằng dao, dùng kéo, giã, đóng đinh, cưa, lau rửa, cọ, quét… Những hoạt động việc nhà này là những hoạt động phù hợp nhất, hoàn hảo nhất để vừa nuôi dưỡng vận động, nhận thức và ý chí của trẻ. Bạn không cần phải mua sắm học cụ, đồ chơi sáng tạo, đồ chơi thông minh gì cả, chỉ cần cho trẻ làm việc nhà thôi là đã thừa tốt cho trẻ rồi. Khi trẻ có khả năng và thể hiện hứng thú hãy tạo điều kiện cho trẻ làm mặc dù trẻ sẽ làm rất bừa bộn và vụng về. Nhưng sự kiểm soát chỉ đến thông qua luyện tập, thế nên hãy trao cho trẻ công cụ phù hợp với thể chất còn nhỏ bé của trẻ và hướng dẫn trẻ một cách từ tốn, và sau đó để trẻ có quyền lặp lại khi trẻ muốn. Trẻ lặp lại chủ động càng nhiều, các năng lực của trẻ lại càng được củng cố mạnh mẽ hơn. Điều thứ 2: Hãy hợp tác với trẻ khi năng lực của trẻ còn hạn chế. Bạn hãy làm những phần con trẻ chưa làm được, nhưng luôn khuyến khích và tạo điều kiện cho con được tự làm những thứ trong tầm khả năng của con. Hãy trao tự do đi kèm với sự hướng dẫn từ tốn, kiên nhẫn. Điều thứ 3: Có một số quy tắc an toàn căn bản trong gia đình. Hãy rõ ràng và kiên định với các quy tắc và các giới hạn này. Bạn có thể nghe thêm radio số 1 và số 3 để hiểu thêm về cách khuyến khích trẻ vui chơi và hoạt động độc lập tại gia đình, cũng như là cách giao tiếp để trẻ hợp tác tốt hơn trong việc thiết lập và duy trì giới hạn. Điều thứ 4: Trao cơ hội cho trẻ độc lập tự chăm sóc bản thân trong các hoạt động như ăn, vệ sinh, mặc quần áo, tắm rửa, đi giày dép… Những hoạt động tưởng chừng vặt vãnh này lại là những thức ăn tốt nhất cho sự phát triển của ý chí của trẻ trong những năm đầu đời. Bạn có thể nghe thêm radio số 13 để có thêm các hướng dẫn để bồi đắp ý chí của trẻ nhé.
Điều thứ 5: Nhu cầu gắn kết với mẹ cũng là một nhu cầu rất quan trọng cho sự phát triển cảm xúc lành mạnh của bé. Vì thế việc nhận diện, lưu tâm và đáp ứng nhu cầu chính đáng này là rất quan trọng để trẻ có tâm lý an yên, cân bằng, lành mạnh, tích cực. Bạn có thể nghe thêm radio số 9 để có 1 số gợi ý cho tình huống nhà có 2 em bé nhỏ và cả hai đều cần thời gian chất lương và sự quan tâm chất lượng của người mẹ. Tất cả những hướng dẫn mà chúng tôi gợi ý ở đây, dường như không trả lời trực tiếp câu hỏi của bạn. Bởi vì nguyên tắc của radio Hiểu con – Yêu con luôn là giúp ba mẹ có sự hiểu về giai đoạn và đặc tính tâm lý của con và từ đó mới gợi mở những giải pháp gián tiếp nhưng giải quyết thấu đáo được gốc rễ của vấn đề. Chúng tôi không đưa cho độc giả một gói mỳ ăn liền hay các giải pháp quick fix như là một viên thuốc giảm đau. Bởi vì tất cả các biểu hiện hành vi bên ngoài của trẻ luôn luôn chỉ là triệu chứng cho một hay nhiều lý do gốc rễ phía sau. Và cũng như mọi khi, chúng tôi hi vọng một loạt các giải pháp này sẽ giúp chữa được gốc rễ đó chứ không phải là chỉ chữa triệu chứng ở phần ngọn. Rất mong nhận được phản hồi của bạn sau một thời gian áp dụng nhé. Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘Dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.
Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời. Tuần trước, radio đã trả lời 2 câu hỏi liên quan đến chủ đề ‘Xây dựng môi trường nuôi dưỡng tình yêu đối với sách’. Tuần này chúng tôi tiếp tục trả lời một câu hỏi nhận được qua chương trình workshop SÁCH LÀNH, chương trình workshop hướng dẫn phụ huynh lựa chọn sách cho trẻ 0-6. Câu hỏi như sau: ‘Làm sao để bản thân cha mẹ có thể hiểu nội dung những cuốn sách được gắn dành cho thiếu nhi là dành cho thiếu nhi vậy ạ? Mình mua khá nhiều sách tranh cho trẻ 0-3t thì không có gì thắc mắc quá đặc biệt nhưng sách dành cho trẻ lớn hơn thì lại là một chuyện khác, nhiều cuốn thật sự bản thân mẹ đọc vào mẹ không hiểu được nội dung, văn phong nhiều cuốn theo ý kiến của mình là khá lủng củng, thậm chí có cuốn mình cảm thấy còn sai cả ngữ pháp và chính tả, đương nhiên mình sẽ không mua những cuốn làm mình băn khoăn như vậy, làm thế nào để chọn được đúng cuốn sách cho trẻ ạ? Có phải mình quá khó khăn không ạ? Xin cảm ơn câu hỏi của phụ huynh vì đã gợi mở cho chúng ta một chủ đề thực tế và rất đáng quan tâm đó là cách lựa chọn sách phù hợp với tâm lý của trẻ trong từng giai đoạn nhỏ của độ tuổi 0-6. Sách là một trong những thức ăn hấp dẫn cho tâm trí trẻ thơ, tuy nhiên không phải loại sách nào, cuốn sách nào cũng phù hợp để trao đến trẻ. Nội dung của sách đi thẳng vào cảm xúc, trí nhớ, nhận thức, trí tưởng tượng của trẻ, và vì thế chúng ta lại càng cần phải thận trọng để chọn những cuốn sách tương xứng cho trẻ thơ. Vì thế hôm nay Embehanhphuc sẽ chia sẻ một số hướng dẫn quan trọng nhất để chọn sách lành cho trẻ. Đầu tiên, luôn phải thực sự đọc một cuốn sách trước khi trao nó đến tay trẻ. Bạn nên đến nhà sách và đọc và chọn mua trực tiếp hơn là mua online. Các trang bán sách online thường chỉ để chúng ta đọc một vài trang hay nhất vì thế chúng ta không đảm bảo được nội dung toàn bộ cuốn sách sẽ chất lượng như kỳ vọng. Từ nhỏ, trẻ cũng nên được ba mẹ đưa đến hiệu sách và chọn sách định kỳ, một tuần 1 lần hoặc ít nhất 1 tháng 1 lần. Thời gian ban đầu khi trẻ còn nhỏ, chúng ta cần phải tự tay lựa chọn sách cho trẻ,
để đảm bảo đạt được các tiêu chí mong muốn. Nhưng khi trẻ lên 5, lên 6 trẻ có thể bắt đầu được trao quyền lựa chọn một vài cuốn theo hứng thú riêng của trẻ nhưng có sự kiểm duyệt nhất định của ba mẹ. Thứ 2: Kích thước và chất liệu của sách cần phù hợp với khả năng thao tác của trẻ. Trẻ dưới 1 tuổi rưỡi vẫn còn xu hướng tìm kiếm các cảm giác môi miệng, thế nên chúng ta nên chọn sách bìa carton cứng, nhỏ cỡ lòng bàn tay người lớn. Trẻ từ 1 tuổi rưỡi đến 2 tuổi rưỡi có vận động tốt hơn tuy nhiên chưa đủ tinh tế để lật giở các trang giấy mỏng, vì thế ta nên trao cho trẻ những cuốn sách giấy bìa hoặc giấy thường hơi dày với kích thước cỡ A5. Trẻ trên 2,5 đã có thể thao tác với giấy thường và sách với kích thước lớn cỡ A4 trở lại. Kích thước và chất liệu sách phù hợp sẽ giúp trẻ sử dụng sách độc lập và chủ động, thao tác được theo mong muốn của mình. Hiện tại trên thị trường có những cuốn Big book với kích thước rất lớn so với trẻ, nội dung cũng quá phức tạp và quá nhiều thông tin so với mức độ nhận thức của trẻ 0-6. Những sách với kích thước và nội dung dạng này chưa nên trao đến trẻ 0-6, mà hãy đợi đến khi trẻ vào tiểu học sẽ phù hợp hơn. Thứ 3: Ngôn ngữ trong sách tương xứng với khả năng ngôn ngữ của trẻ. Sách cho trẻ dưới 1,5 tuổi thường chỉ gồm hình ảnh và 1 từ hoặc cụm từ ngắn. Sách cho trẻ từ 1,5 tuổi đến 3 tuổi thường sẽ gồm hình ảnh và 1,2 câu ngắn. Các từ được sử dụng cũng là những từ thân thuộc với trẻ. Cấu trúc câu đơn giản. Trẻ trên 3 tuổi đọc sẽ đọc được những cuốn sách với số lượng câu chữ tăng dần lên và phức tạp dần. Độ dài câu chuyện của trẻ cũng nên tăng dần, từ 10 trang lúc trẻ 3 tuổi lên 20, 30 trang khi trẻ lên 5, 6 tuổi. T Thứ 4: Ngôn ngữ trong sách được sử dụng đúng đắn và phù hợp. Bởi vì ngôn ngữ trong sách sẽ trở thành dữ liệu để trẻ xây dựng ngôn ngữ viết, tương tự như việc trẻ sẽ lượm nhặt ngôn ngữ nói mà người lớn xung quanh giao tiếp để xây dựng ngôn ngữ nói cho chính trẻ. Chúng tôi cũng hoàn toàn đồng ý với bạn là không nên mua những cuốn sách với diễn đạt lủng củng, sai chính tả, sai ngữ pháp. Những cuốn sách như vậy cũng thể hiện lối làm sách thiếu nhi tạm bợ và không tôn trọng người đọc trẻ thơ. Đặc biệt với truyện kể và thơ thì tính văn học lại càng cân nhắc. Câu chuyện cần được diễn đạt theo một lối văn phong đơn giản phù hợp trí tuệ đơn giản của trẻ nhưng cần đẹp và cảm xúc. Các bài thơ và nhạc cần đảm bảo tính vần điệu ở trong đó, bởi vì đây là những trải nghiệm đầu tiên của trẻ với thể loại này. Những thể loại thơ tự do, thơ sáng tạo trẻ nên được tiếp xúc khi trẻ đã đủ lớn và có đủ lượng trải nghiệm với những thể thơ cổ điển, có niêm luật. Thứ 5: Cân nhắc tính thẩm mỹ của sách. Sách thiếu nhi thường sẽ được minh họa bởi hình ảnh để giúp trẻ có thể cảm nhận được cảm xúc và phần nào hỗ trợ để trẻ có thể tái hiện được câu chuyện trong tâm
trí của mình. Vì thế ngoài những giá trị mà sách mang đến cho trí tuệ, nhận thức, ngôn ngữ của trẻ, sách còn chính là dinh dưỡng cho thẩm mỹ của trẻ. Một cuốn sách được minh họa chất lượng, sáng tạo là nguồn dưỡng chất tuyệt vời cho sự phát triển mỹ thuật của trẻ. Nhưng hiện tại trên thị trường còn có rất nhiều cuốn sách được làm với hình thức cẩu thả, dễ dãi. Vì thế đây cũng là một tiêu chí mà bạn nên cân nhắc khi chọn sách cho bé nhé. Thứ 6: Trong 6 năm đầu đời trẻ nên được tiếp xúc với những cuốn sách có nội dung xuất phát từ sự thật. Những thể loại hư cấu, huyễn tưởng, như là gà biết nói, chó thì mặc quần lái xe hơi, cây thì biết bay, nhân mã, người cá, pony hay chuột mickey… không mang lại lợi ích gì cho sự phát triển của trẻ. Mặc dù chúng ta thường nghĩ rằng những câu chuyện này sẽ nuôi dưỡng trí tưởng tượng, nhưng sự thực không phải như vậy. Tưởng tượng là khả năng tạo ra và xây dựng nên các hình ảnh trong tâm trí khi mà điều đó không hiện diện thực sự. Quá trình tưởng tượng này có nền tảng là những trải nghiệm mà trẻ có được trong thế giới thực. Nhờ kho trải nghiệm mà trẻ đã thu nhận thông qua cảm quan, trẻ xây dựng các hình ảnh tâm trí. Và nhờ các hình ảnh trong tâm trí của mình, trẻ mới có khả năng tái tạo lại trải nghiệm, tạo ra hình ảnh mới, các ý tưởng mới dựa mong muốn của trẻ. Đó chính là bản chất của trí tưởng tượng. Để nuôi dưỡng trí tưởng tượng này, trẻ cần các trải nghiệm thực và thông tin thực chứ không phải là những thông tin giả tạo, sai lệch hay sản phẩm của marketing. Những thông tin sai lệch mà trẻ thu nhận qua sách vở thậm chí còn gây hại cho sự phát triển nhận thức của trẻ. Nhận thức được xây dựng từ những sự thật của cuộc sống. Trẻ thơ rất chân thành và ngây thơ, trẻ tin mọi thứ chúng ta trao vì trẻ chưa xây dựng được bộ lọc để đánh giá một thông tin là đúng hay sai. Trẻ tin mọi thứ ta nói, mọi câu chuyện ta kể cho trẻ. Vậy tại sao chúng ta dạy trẻ một nội dung không có thật để rồi sau này lại phải tẩy xóa đi và dạy lại. Và kể cả là trẻ có nhận ra sự thật, thì trẻ cũng đã bối rối và mất đi niềm tin với những điều người lớn nói trong một thời gian dài. Trẻ xây dựng niềm tin với cuộc sống thông qua những điều xảy ra trong những năm nền tảng này của trẻ. Vì thế, hãy chân thành với trẻ và trao cho trẻ cuộc sống này theo một cách chân thành giản dị thư cách cuộc sống vẫn là thế. Những vẻ đẹp thực sự của cuộc sống như là vòng đời của một chú bướm, hay cực quang của bắc cực, là câu chuyện về những người lính cứu hỏa, hoặc đơn giản những nếp nhăn của bà ngoại vốn đã là điều kỳ diệu, thậm chí còn kỳ diệu hơn là một cây đũa thần hay một tấm thảm bay hoặc người nhện. Trẻ hạnh phúc với mọi thứ diễn ra trong cuộc sống của mình chứ không phải trẻ sinh ra với sở thích xem phim hoạt hình được di truyền trong gen. Vậy tại sao không trao cho trẻ niềm vui với những vẻ đẹp thực sự cuộc sống mà lại cứ phải giải trí cho trẻ bởi những thứ hào nhoáng, huyễn tưởng của ngành công nghiệp giải trí. Trẻ cần khoảng 5 năm để nhận thức của trẻ phát triển đến mức có thể phân biệt được sự thực và điều giả tưởng. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó, những cuốn sách dựa trên sự thật của cuộc sống sẽ là thức ăn giàu dưỡng chất cho nhận thức,
trí tuệ và trí tưởng tượng của trẻ. Ngoài ra những câu chuyện đạo đức, truyện ngụ ngôn, truyện tiếu lâm, truyện với nhiều lớp nghĩa cũng không phù hợp trí tuệ của nhóm tuổi này. Tâm trí đơn giản, thẳng thắn và trực diện của trẻ chưa được chuẩn bị đủ để hiểu được những hàm nghĩa, bài học bên dưới của những thể loại này. Thứ 7: Hãy thận trọng với những định kiến được cài cắm trong nội dung của cuốn sách. Có rất nhiều định kiến về giới như màu hồng là của con gái, màu xanh là của con trai, mẹ thì làm việc nhà, còn ba thì đi làm việc bên ngoài… Hoặc những định kiến văn hóa như là con phải học giỏi để làm vui lòng cha mẹ, những người xinh đẹp thì tốt bụng còn những người xấu xí thì độc ác… được truyền đạt trong nhiều câu chuyện đặc biệt là chuyện cổ tích. Khi trẻ tiếp xúc với những câu chuyện này, thường những định kiến này rất dễ trở thành định kiến của trẻ khi lớn lên. Hãy tránh những câu chuyện này nếu bạn muốn có một em bé cởi mở với thế giới xung quanh, và tiếp cận với mọi sự kiện trong cuộc sống với thái độ không định kiến, không phân biệt. Thứ 8: Nội dung của sách cần tương xứng với nhận thức và trí tuệ của trẻ. Trẻ nhỏ thì phù hợp với những cuốn sách với nội dung đơn giản như các tình huống trong gia đình, các đồ dùng trong nhà, những trải nghiệm hằng ngày thân thuộc với trẻ, các cảm xúc của trẻ, các vận động và các bộ phận của cơ thể… Theo thời gian, trẻ có nhiều trải nghiệm hơn, trẻ sẽ sẵn sàng để đọc những nội dung phức tạp hơn như đi về nhà ông bà, chuyện về trường học, chuyện về cuộc sống của con thú, chuyện về vòng đời của các con vật… Những câu chuyện giới thiệu cho trẻ về trải nghiệm lần đầu tiên đi nha sĩ, lần đầu tiên đi máy bay… cũng là nội dung mà trẻ yêu thích. Với các câu chuyện về những trải nghiệm đầu tiên này, chúng ta có thể đọc để chuẩn bị tâm lý trước khi trẻ có trải nghiệm đó ở đời thực. Hoặc một cách khác để sử dụng là đọc cho trẻ sau khi trẻ vừa có trải nghiệm thực đó lần đầu tiên. Ví dụ, sau lần đầu tiên trẻ được đi máy bay, ta có thể đọc cuốn sách ‘Lần đầu tiên đi máy bay’ và trò chuyện cùng trẻ về những trải nghiệm trẻ đã có, gọi tên những từ vựng mới với trẻ, cùng một số câu hỏi gợi mở khác… Trong cuộc sống của trẻ ngoài những người thân thuộc như thầy cô, ông bà, hàng xóm, bạn bè thì trẻ cũng gặp những người khác nhau ví dụ như thợ xây, lính cứu hỏa, bác sĩ, bác nông dân. Vì thế những cuốn sách đơn giản nhưng chân thực về những con người khác nhau làm các công việc khác nhau để đóng góp vào sự vận hành hài hòa của xã hội, cũng sẽ là loại sách trẻ thấy rất thú vị và đồng thời bổ sung nhiều vốn từ cho trẻ trong các bối cảnh cụ thể của ngành nghề đó. Trẻ cũng ưa thích các cuốn sách khoa học đơn giản và nội dung tập trung vào 1 chủ đề nhỏ. Ví dụ như về vòng đời của các con vật, về các loại sinh vật cộng sinh, về các côn trùng trong vườn nhà… Những cuốn sách khoa học lớn, dày và nhiều thông tin hoàn toàn không phù hợp với trẻ trong nhóm tuổi này vì năng lực trí tuệ của trẻ và trải nghiệm của trẻ còn
hạn chế. Cách sắp xếp chữ và hình của những cuốn sách lớn này cũng phù hợp để trẻ tự đọc hơn là để người khác đọc cho trẻ. Vì thế những cuốn sách big book, sách khoa học phức tạp nên trao cho trẻ khi trẻ đã biết đọc và đã có một số nền tảng hiểu biết tổng quan về các lĩnh vực như thiên văn học, động vật học, thực vật học… Đây là những tiêu chí căn bản nhất để chúng ta lựa chọn được những cuốn sách phù hợp với tâm lý của trẻ 0-6. Hi vọng các ba mẹ có thể dựa vào những tiêu chí này để chọn tặng cho trẻ những cuốn sách phù hợp và trao đến trẻ một cánh cửa mở ra cho bao nhiêu chân trời kỳ diệu. Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.
Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời. Tuần này, radio xin trả lời một câu hỏi mà chúng tôi nhận được qua chương trình SÁCH LÀNH, chương trình workshop hướng dẫn phụ huynh lựa chọn sách cho trẻ 0-6. Câu hỏi đầu tiên như sau ‘Làm sao tạo được thói quen đọc sách và yêu sách từ nhỏ?’, và một câu hỏi từ phụ huynh khác là ‘Làm sao chuyển tiếp từ việc đọc sách cho con sang tự đọc sách?’. Mặc dù nội dung 2 câu hỏi khác nhau nhưng đều có cùng một nội dung trả lời. Giải pháp cho cả 2 câu hỏi đều xoay quanh việc làm như thế nào để kết nối trẻ với sách từ những năm đầu đời, trong thời gian trẻ đang hình thành nền tảng nhân cách. Bởi vì nhân cách của trẻ đang hình thành, vì thế nếu được tạo môi trường thì tình yêu với việc đọc sách, và sự say mê với việc học tập, học hỏi sẽ trở thành một phần bản chất của trẻ. Như chúng ta đã biết qua những radio Hiểu con – yêu con trước đây, trẻ 0-6 có một sức mạnh vô cùng màu nhiệm đó là Tâm trí thấm hút. Tâm trí này như một cái camera giúp trẻ chụp hình môi trường xung quanh chính xác đến tận chi tiết và không hề mệt mỏi. Mỗi chiếc camera có một tấm phim và trên tấm phim đó không hề có bất kỳ tấm hình có sẵn nào cả, tuy nhiên mọi tấm phim đều có tiềm năng để ghi lại bất kỳ hình ảnh nào mà camera chụp được. Tâm trí của trẻ thơ dưới 6 cũng vận hành theo cách tương tự. Một chiếc camera muốn chụp ra được 1 bức ảnh đẹp thì phụ thuộc vào 2 điều kiện. Điều kiện thứ nhất là khung cảnh. Nếu khung cảnh nghèo nàn, chúng ta có một bức hình nghèo nàn. Nhưng nếu chúng ta có một khung cảnh phong phú và chất lượng, chúng ta vẫn cần thêm 1 điều kiện nữa đó là góc chụp. Nếu góc chụp hình bị hạn chế, bị che khuất hay ánh sáng không đủ thì chúng ta cũng sẽ một bức ảnh nhạt nhòa, kém chất lượng. Nếu góc chụp thuận lợi, camera sẽ ghi rõ được hình ảnh trọn vẹn đầy đủ của khung cảnh. Quay trở lại với đứa trẻ, tâm trí của trẻ có năng lực kỳ diệu để thấm hút mọi thứ đến cả những chi tiết nhỏ nhất. Tuy nhiên, đứa trẻ cũng cần 2 điều kiện là môi trường và sự tiếp xúc với môi trường. Nếu chúng ta muốn trẻ yêu thích đọc sách, yêu thích học tập thì điều đó phải được cha mẹ nỗ lực xây dựng, duy trì như là 1 phần của văn hóa gia đình. Embehanhphuc xin có một số gợi ý cụ thể để xây dựng văn hóa đọc sách trong gia đình như sau: Điều đầu tiên: Người lớn đọc sách thường xuyên, hằng ngày trong môi trường. Đặc biệt trong những giai đoạn trẻ dưới 2 tuổi, trẻ chưa quan tâm đến sách nhiều nhưng người lớn đã cần phải làm mẫu một hoạt động văn hóa rất con người đó là đọc sách. Chúng ta phải yêu thích tìm hiểu, khám phá, học tập và thể hiện nó qua việc đọc sách thì khi đó trẻ mới thấm hút được văn hóa đó của gia đình. Và chúng ta phải thực sự làm điều này một cách chân thành thực tâm chứ không phải là hình thức, giả tạo. Trẻ nhạy cảm vô cùng và trẻ hoàn toàn sẽ cảm nhận được đâu là biểu hiện của một tình yêu chân thành thực sự. Điều thứ 2: Đọc sách cho trẻ nghe nhiều lần trong ngay. Hãy chọn ra vài khung giờ mà bạn dư giả thời gian để đọc sách cho trẻ. Bởi vì trẻ sẽ đòi lặp đi lặp lại rất nhiều lần nên hãy chuẩn bị tâm lý cho việc đọc lại một đầu sách nhiều lần. Nhu cầu lặp lại là nhu cầu của mọi trẻ trong nhóm tuổi này để thực sự làm chủ được nội dung của cuốn sách. Vì thế hãy dõi theo hứng thú của trẻ và
tôn trọng lựa chọn của trẻ nhé. Khi trẻ còn nhỏ, trẻ có thể ngồi trong lòng của bạn để nghe sách, khi trẻ lớn hơn, tập trung hơn, trẻ có thể ngồi bên cạnh. Điều thứ 3: Gia đình bạn có thể có 1 giá sách trong đó, phần thấp nhất dành cho trẻ để sách của mình. Hoặc đơn giản hơn là có 1 giỏ mây tre đựng được từ 5-10 cuốn sách tùy nhóm tuổi. Nếu gia đình có không gian thì có thể tạo ra một góc đọc sách nhỏ cho trẻ. Nhưng đây không phải là điều tiên quyết hay bắt buộc. Bởi vì sách là cánh cửa mở ra những chân trời mới, sách đưa trẻ rời khỏi hiện thực và nơi chốn mà trẻ đang ở. Thế nên góc đọc sách to, đẹp không phải là thứ quyết định tình yêu của trẻ với sách. Vật chất, hình thức là thứ yếu, nội dung hấp dẫn, phù hợp của cuốn sách mới là điều quan trọng nuôi dưỡng tình yêu với việc đọc sách. Điều thứ 4: Sách nên được đọc mọi nơi, mọi lúc, chứ không nên chỉ đọc trên giường lúc đi ngủ. Người lớn chúng ta có thể đọc trước lúc ăn sáng, sau giờ ăn sáng, lúc rảnh rỗi, lúc chờ xe, lúc đi dã ngoại, lúc nằm dài trên bãi biển, trong quán cafe… Chúng ta cũng nên bàn luận về những điều hay ho, tâm đắc mà chúng ta thu lượm được từ sách và trao đổi trong những giờ ăn uống hoặc sinh hoạt tập thể của gia đình. Tương tự trẻ cũng nên được tạo điều kiện như vậy. Bạn có thể đọc sách cho trẻ trên giường, trên ghế ngoài ban công, ngồi trên sàn, trên ghế của công viên, trong lúc chờ đến lượt khám bệnh trong phòng khám… Hãy để trẻ chọn mang 1,2 cuốn sách khi đi ra ngoài hoặc khi đi du lịch. Điều thứ 5: Đưa sách vào những sinh hoạt văn hóa gia đình. Ví dụ một số sinh hoạt với sách rất dễ thực hiện là đi mua sách định kỳ, nửa tháng hoặc 1 tháng 1 lần. Dùng sách làm quà tặng trẻ trong các dịp sinh nhật, lễ tết, Noel, đi du lịch về… Sách không chỉ nên được dùng làm quà tặng con trẻ của bạn mà còn là món quà hơn cả tuyệt vời để tặng các em bé khác nữa. Ngoài ra đi thư viện cũng là một trải nghiệm nên được duy trì hằng tuần. Những thư viện cổ kính là bối cảnh tuyệt vời để trẻ có những trải nghiệm êm đềm, hạnh phúc với sách. Và điều cuốn cùng: Hãy trân trọng và bảo vệ sách. Trẻ không chỉ thấm hút thói quen với sách mà còn thấm hút thái độ của chúng ta dành cho sách. Để truyền đạt thái độ đó, chúng ta nên có một số hướng dẫn nhất định cho trẻ về việc dùng sách như là sách thì không để trên sàn, không vứt sách. Trẻ tầm 4 tuổi có thể được hướng dẫn sửa lại sách với băng keo hoặc hồ dán. Những cuốn sách cũ không còn phù hợp với độ tuổi của trẻ nhà bạn nữa thì chúng ta cũng không vứt bỏ mà gom lại và chia sẻ cho những em bé khác. Khi chúng ta biến những điểm trên đây thành một phần hữu cơ của văn hóa gia đình thì chúng tôi chắc chắn sách và đọc sách sẽ trở thành một phần của trẻ trọn đời. Khi tình yêu với sách đã được hình thành, và trẻ của bạn bắt đầu biết đọc. Bạn sẽ nhìn thấy một điều kỳ diệu diễn ra khi một nhu cầu bên trong của trẻ được đáp ứng. Việc biết đọc như một đôi cánh giúp trẻ vút bay vì trẻ đã có sẵn tình yêu với sách trong suốt những năm đầu đời rồi. Trẻ thấy bao nhiêu người xung quanh đọc sách và đã có một động lực nội tại lớn lao để đọc, đọc và đọc. Việc học đọc giờ đây không phải là một nhu cầu bên ngoài do xã hội áp đặt lên trẻ, mà chính là một hoạt động do trẻ tự khởi phát xuất phát từ tình yêu với sách. Tuy nhiên mất rất nhiều thời gian trẻ mới đọc được hết tất cả các chữ, và khoảng thời gian quá dài này có thể khiến trẻ nản lòng. Vì thế trẻ có thể sẽ rất bức bối nếu như đột ngột phải tự đọc hết tất cả các cuốn sách. Giai đoạn này cũng giống như giai đoạn trẻ mới biết nói. Trẻ có quá nhiều điều trong lòng để bộc lộ mà ngôn ngữ nói thì lại bị giới hạn, vậy là trẻ rất bức bối, trẻ nói lắp và căng thẳng. Tương tự như vậy, khi trẻ biết đọc, cần chủ đích tạo sự chuyển tiếp từ từ cho trẻ. Chúng ta vẫn duy trì đọc sách cho trẻ nhưng hãy chủ đích lựa chọn những cuốn dài, khó đọc. Hãy khuyến khích con tự đọc các cuốn đơn giản
hơn, phù hợp với khả năng của con. Sách được lựa chọn cho trẻ bắt đầu biết đọc cũng cần phải đảm bảo 3 tiêu chí. Thứ nhất là tương đương với trình độ ngôn ngữ đọc của trẻ, hơi khó một chút nhưng không khó quá, không khiến trẻ nản lòng. Thứ hai là nội dung thân thuộc để trẻ có thể vừa đọc và vừa dự đoán được nội dung. Điều này sẽ khiến trẻ hiểu được nội dung mà các con chữ truyền tải đến trẻ. Bởi vì việc đọc và hiểu là một năng lực khác với năng lực nghe và hiểu mà trẻ đã xây dựng trong những năm đầu đời. Đọc và hiểu cần được rèn luyện thông qua trải nghiệm từ khi trẻ bắt đầu biết đọc. Thứ 3 là nội dung đủ hấp dẫn để trẻ trải nghiệm niềm hạnh phúc khi đọc được một mẩu chuyện hay một cuốn sách. Chính niềm hạnh phúc này là thứ giữ trẻ lại với việc đọc lâu dài. Cùng với việc bạn duy trì đọc sách cho con, trẻ dần dần bồi đắp sự tự tin trong khả năng đọc và đọc hiểu của trẻ, dần dần trẻ sẽ chuyển tiếp sang đọc sách một cách chủ động và tự tin. Em bé ngày nào sẽ không còn phải đợi bạn đọc cho em nữa mà em sẽ hoàn toàn độc lập trong việc đọc những cuốn sách mà em yêu thích. Thậm chí, thời điểm đó bạn có thể đề xuất trẻ đọc cho bạn nghe một số đoạn mà trẻ yêu thích. Ngay cả thời điểm đó diễn ra, thì sinh hoạt đọc sách cho con vẫn nên được duy trì, bởi vì đó là một trải nghiệm gắn kết đầy chất lượng giữa cha mẹ và con cái. Có thể sinh hoạt đó không còn được diễn ra nhiều và đều đặn nữa, nhưng thỉnh thoảng hãy chủ động đọc cho trẻ một vài chương sách phù hợp. Với trẻ thơ, những ký ức ấm êm, vừa nằm trong lòng ba mẹ, vừa mải mê đến những chân trời xa lạ mà trang sách trải ra, sẽ vẫn luôn là những cảm thức vừa ấm áp, an lành, vừa hấp dẫn và diệu kỳ biết bao. Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.
Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời. Hôm nay chúng tôi xin trả lời một câu hỏi dài từ một phụ huynh 31 tuổi từ tp Hồ Chí Minh ‘Xin chào Em Bé Hạnh Phúc, Tụi mình là ba mẹ của 1 em bé gần 4 tuổi sống chung cùng ông bà, khi dịch xảy ra tụi mình thật sự đã gặp khá nhiều khó khăn vì thiếu sự hỗ trợ của nhà trường và có 1 môi trường sẵn sàng cho bé tại nhà. Tụi mình thật sự chưa là 1 ba mẹ có thể làm mẫu cho con của mình, và vì vậy hiện tại tụi mình đã thấy khá nhiều điều khiến tụi mình suy nghĩ và thấy cần điều chỉnh về bản thân để giúp con vượt qua để có thể trở thành 1 em bé hạnh phúc trong nội tại của chính mình. Rất mong chương trình có thể đưa ra nhiều gợi ý và lời khuyên cho tụi mình với 2 vấn đề bên dưới: Tụi mình thường đưa ra những khái niệm “đúng và sai” để con suy ngẫm về hành vi của mình mỗi khi con có hành vi “quá đà”, thông thường là những hành vi rất rõ ràng trong việc đúng và sai về đạo đức hay đi quá giới hạn của 1 hoạt động nào đấy, như la hét người khác, quăng đồ, v.v. Thường thì bé đều nhận ra hành vi và nói “con sai rồi, con xin lỗi”. Tụi mình cũng đang do dự không biết làm như vậy có được xem là 1 cách thức phù hợp để giúp con phát triển từng ngày trong tâm thức và đưa ra giới hạn cho con không? Vì tụi mình ở với ông bà nên thật sự không thể tác động hoàn toàn để thay đổi những quan niệm vốn đã trong tiềm thức, mặc dù cũng đã cố gắng nói chuyện và làm mẫu trước mặt ông bà. Nhưng không tránh khỏi những điều thiếu sót từ phía tụi mình, điển hình đó là việc tụi mình đã làm con hoảng sợ trong quá khứ nhưng không tỉnh thức để nhận biết, vô tình đẩy ông bà vào việc thỏa hiệp hay dung túng cho hành vi không đúng của con, đó là nói dối. Tụi mình đã phát hiện ra sự việc này trong những ngày dịch dã tại nhà, em bé có hành vi nói dối trong việc ăn uống không lành mạnh của mình, che giấu để ăn kem, ăn bánh và kẹo. Khi được ba mẹ hỏi, em trả lời không đúng hoặc ba mẹ bắt gặp hành vi mở tủ lạnh lấy kem ăn trong trạng thái lén lút. Không biết phải nói thế nào, mình đã vô cùng thất vọng và buồn khi chứng kiến cảnh tượng này ở con mình. Tụi mình có dành thời gian suy ngẫm, thấy hành vi này đến từ việc trong quá khứ đã làm em hoảng sợ, dẫn đến bây giờ em rất muốn nhưng không dám xin phép, vì sợ ba mẹ không cho hoặc la mình. Mình đã bình tâm và ghi nhận cảm xúc cùng con “có phải con rất muốn ăn kem nhưng sợ ba mẹ la không? Mẹ nghĩ, ăn kem cũng không phải là vấn đề mình cần che giấu, con có thể nói với ba mẹ về việc con rất muốn ăn kem trước khi con ăn, và mình chỉ thỉnh thoảng ăn vì nó không tốt cho sức khỏe của mình như việc sâu răng hay sẽ bị ho”, sau đó bé có phản hồi “con nhớ rồi, con xin lỗi mẹ”. Và vẫn tiếp tục hành vi như vậy, tụi mình chứng kiến và vẫn nói với con như cách trên. Mình cũng có dặn ông bà không mua, nhưng việc này có lẽ không hiệu quả. Mình đang phân vân việc tụi mình đang làm với con có phù hợp chưa, vì sự việc vẫn tiếp tục diễn ra, mình nhận thấy con vẫn chưa sử dụng được ý chí của bản thân mặc dù có phản hồi với sĩ ba mẹ là hiểu, và mình cũng tin là con hiểu. Hoặc nếu con không hiểu thì con đang cần sự hỗ trợ gì thêm. Mong chương trình giúp đỡ bằng 1 giải pháp tỉnh thức cho chính tụi mình để cùng giúp đỡ và đồng hành với con. Rất cảm ơn chương trình Radio đầy tính nhân văn và cộng đồng.’ Chào bạn, là những người làm việc trực tiếp với trẻ thơ, chúng tôi rất đồng cảm với những vấn đề bạn gặp phải và hoàn toàn hiểu mức độ nghiêm trọng của tình huống đối với con trẻ của bạn. Vấn đề của gia đình của bé nhà bạn là một vấn đề phổ biến mà các trẻ dưới 6 tuổi gặp phải trong giai đoạn đại dịch này. Trong thời gian nghỉ dịch, trẻ 0- 6 mặc dù không đến trường, nhưng trẻ vẫn luôn luôn có một công việc, một nhiệm vụ liên tục, không ngừng nghỉ phải làm đó là công việc xây dựng và phát triển bản thân. Trẻ làm việc 24h 7 ngày, không nghỉ cuối tuần, không nghỉ quốc lễ và cũng không thể nào nghỉ vì đại dịch Covid. Bình thường trẻ sẽ đến trường hằng ngày và có những
hoạt động phù hợp với trẻ ở trường, nhưng trong những thời gian giãn cách xã hội, khi trẻ không đến trường thì trẻ ít có cơ hội được tiếp cận với những hoạt động này. Không phải gia đình nào cũng được cung cấp cho trẻ được những hoạt động phù hợp để trẻ thực hiện công việc phát triển bản thân. Và như ta thường nói – nhàn cư vi bất thiện. Về điều này, bản chất của người lớn và trẻ là như nhau, mọi con người đều cần làm những công việc yêu thích để có được trạng thái tâm lý cân bằng, lành mạnh. Ở đây chúng tôi nói công việc ở nghĩa rộng chứ không chỉ công việc với nghĩa hẹp là mưu sinh. Khi được làm công việc yêu thích thì tâm trạng chúng ta thoải mái, cân bằng, an yên. Chúng ta thấy tự tin, và thấy mình có ích, có giá trị, yêu đời, chúng ta trở nên vui vẻ, hài hòa, hợp tác với người xung quanh. Còn khi không có công việc, chúng ta trải qua trạng thái tâm lý chán nản, thất vọng. Điều này lại đặc biệt quan trọng với trẻ 0-6 tuổi – giai đoạn mà trẻ đang xây dựng nhân cách và nền tảng của đời sống tâm lý. Những năng lượng để thực hiện việc xây dựng nhân cách, khi không được sử dụng đúng mục đích sẽ bị xì ra theo cách không mong muốn. Những năng lượng này cũng như nước chảy trong một dòng suối, nếu nó chảy thuận lợi theo đường đi đúng của dòng chảy, dòng nước sẽ hiền hòa. Nhưng nếu như dòng nước này bị chặn, bị ngăn lại, bị cản trở, thì dòng nước trở nên hung dữ và cảm tưởng như không thể nào kiểm soát nổi. Thế nên bạn sẽ nhìn thấy những biểu hiện lạc hướng của con trẻ xuất hiện nhiều trong những giai đoạn mà trẻ không kiếm được các công việc hay hoạt động phù hợp với nhu cầu của trẻ. Trong trường hợp của bạn, rất quan trọng là bạn phải ghi nhớ rằng trẻ đang trong hành trình phát triển và chưa đạt đến trạng thái chính chắn của con người trưởng thành. Một vài biểu hiện tiêu cực trong hành vi không có nghĩa là đứa trẻ này đã trở nên vô vọng rồi. Chính vì đang trong tiến trình phát triển, nên tình trạng hiện tại của trẻ chỉ là 1 tình trạng tạm thời mà thôi. Nhưng nói như vậy cũng không có nghĩa là chỉ cần niềm tin là đủ mà chẳng cần làm gì hết. Vậy bây giờ hãy xem thử chúng ta có thể làm gì để giúp trẻ quay trở lại trạng thái tâm lý cân bằng, bình ổn, quay về con đường tự nhiên của sự phát triển trong điều kiện hạn chế của đại dịch. Điều đầu tiên là cần điều chỉnh kỳ vọng. Không có gì sai khi bạn kỳ vọng, nhưng bạn phải kỳ vọng đúng độ tuổi thì khi đó kỳ vọng của bạn mới có thể được trẻ đáp ứng. Kỳ vọng đúng độ tuổi có nghĩa là phải tương ứng với năng lực của trẻ trong giai đoạn đó. Ví dụ trẻ của bạn 4 tuổi, ý chí có ý thức của trẻ chưa phát triển mạnh mẽ đến mức trẻ có thể luôn làm theo hướng dẫn và đề xuất của người lớn. Vậy nên kỳ vọng là ba mẹ nói gì hợp lý con cũng sẽ làm theo là kỳ vọng sai độ tuổi, và vì thế chúng ta sẽ sớm thất vọng. Nói ngắn gọn, đừng kỳ vọng điều gì mà trẻ chưa có khả năng làm. Đừng ra mệnh lệnh gì mà trẻ không biết làm. Điều thứ 2, kỳ vọng còn cần phù hợp với bối cảnh, hoàn cảnh gia đình, môi trường. Trong câu hỏi bạn có nói về việc môi trường ở nhà không sẵn sàng, ông bà không hiểu và không hợp tác, quá khứ trẻ đã bị làm cho hoảng sợ. Thế nên với bối cảnh như vậy thì hành vi của trẻ biểu hiện ra như bạn mô tả là rất hợp logic. Giống như bạn nhồi bột làm bánh, nếu bạn cho thêm bột gừng vào thì đương nhiên nó sẽ ra bánh gừng chứ không thể ra bánh quế được. Việc hiểu hoàn cảnh môi trường của con sẽ giúp ta chấp nhận hành vi của con, và đồng thời chỉ ra đường hướng để thay đổi hành vi con trẻ. Sự thật là con trẻ hấp thụ và mô phỏng toàn bộ môi trường. Thế nên một số ba mẹ thường la con rằng ‘Con chỉ được làm theo lời mẹ nói, không được làm theo điều mẹ làm’, là một việc bất khả thi và hoàn toàn khôi hài ở lứa tuổi này. Nếu bạn đã quan sát ra các vấn đề từ môi trường mà tạo ra hành vi ở đứa trẻ, thì chúng ta cần thay đổi môi trường một cách tương ứng. Ví dụ nếu trẻ đã có dấu hiệu nói dối, che đậy, lén lút… đó là dấu hiệu cho thấy chúng ta cần có cách giao tiếp hiệu quả hơn với con để con cảm thấy tin tưởng cha mẹ và qua đó có thể bộc lộ, bộc bạch với cha mẹ mà không e ngại. Và vì thói quen này đã được hình thành, chúng ta sẽ mất nhiều thời gian để xóa bỏ nó và hình thành thói quen mới. Bạn vẫn còn vài năm nữa để nỗ lực tạo kết nối tin cậy, nhân văn với con. Nếu bạn bỏ lỡ vài năm còn lại này thì sau đó vô cùng khó để trẻ có thể giúp trẻ xây dựng niềm tin đó với cha mẹ và người xung quanh, và khi đó sự không tin tưởng vào người lớn trong môi trường sẽ trở thành 1 phần trong cách tâm trí của trẻ vận hành. Trẻ sẽ thu mình nếu thấy bị đánh giá, bị sửa lỗi thường xuyên, bị ngăn cấm, cấm đoán… Hãy cố gắng tạo ra nhiều cách khác nhau qua đó trẻ có thể mở lòng và được người lớn đón nhận. Ví dụ: Hãy dành thời gian khơi gợi cho trẻ kể lại các chuyện trong ngày mà không đánh giá, không sửa lỗi gì trẻ, chỉ đơn giản là lắng nghe chủ động và xác nhận lại những điều bạn đã nghe với thái độ chia sẻ. Cuối ngày hãy cùng trẻ điểm lại những điều tích cực mà trẻ đã làm, những thời điểm hạnh phúc mà bạn đã trải qua cùng con. Hãy sáng tạo và cố gắng tìm những cách khác nhau để thực sự bước vào thế giới của con và kết nối với nội tâm của con. Bạn có thể đọc thêm cuốn sách Học làm cha mẹ hiệu quả, một cuốn sách rất đáng tin cậy của tiến sĩ Thomas Gordon để tìm hiểu sâu hơn về những kỹ thuật nhân văn hiệu quả để làm người đồng hành với con.
Điều thứ 3: Em bé của bạn cần được hỗ trợ để làm mạnh mẽ hơn ý chí của mình. Thường chúng ta chỉ quan tâm đến việc bổ não hay làm cho trẻ thông minh nhưng lại không hề quan tâm đến bồi đắp ý chí. Ý chí là một phần vô cùng quan trọng của tâm trí chi phối mọi hoạt động của con người. Như bạn đã nhận ra là những điều bạn nói trẻ hiểu nhưng dường như ý chí của trẻ chưa đủ mạnh để thực hiện. Vậy chúng ta cần cung cấp cho trẻ những dinh dưỡng tâm lý như thế nào để nuôi dưỡng ý chí. Chúng tôi xin gợi ý cho bạn một số giải pháp để hỗ trợ ý chí của trẻ trong môi trường gia đình như sau: Trao tự do cho trẻ độc lập: Sự độc lập của trẻ cũng chính là hỗ trợ ý chí. Thê nên bạn hãy cố gắng tạo môi trường cho trẻ độc lập trong việc ăn ngủ, hoạt động, vệ sinh, tự giải quyết vấn đề, tự xử lý các tình huống xã hội xoay quanh trẻ. Khi chúng ta để trẻ tự làm, đương nhiên sẽ lộn xộn, bừa bộn và không như ý chúng ta. Nhưng trẻ cần sự lộn xộn đó trong những năm đầu đời cho sự ngăn nắp, chỉn chu sau này cuả trẻ. Hãy vượt qua nỗi sợ hãi về lượng ăn của trẻ, về việc trẻ tự tắm thì không đủ sạch, tự đánh răng thì không đủ kỹ… Và hướng dẫn để trẻ tự chăm sóc bản thân mình. Cảm giác rằng mình có thể chăm lo cho chính mình là một cảm giác rất mạnh mẽ và mang lại sự cân bằng tâm lý cho con người ở mọi độ tuổi. Cho sự lựa chọn và trao quyền cho trẻ kiểm soát cuộc sống của mình: Trẻ cần được lựa chọn để nuôi dưỡng khả năng ra quyết định và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Lựa chọn đưa ra cần ở trong khả năng trẻ có thể ra quyết định được, ví dụ: chọn quần áo để mặc, chọn sách để đọc, chọn món ăn, chọn lượng ăn, chọn đồ chơi… Không cho trẻ chọn những thứ mà không có sự lựa chọn, không sẵn có hay vượt qua khả năng quyết định của trẻ. Khi trẻ vượt giới hạn, tức là trẻ làm các việc gây hại cho bản thân, cho người khác, cho môi trường, chúng ta can thiệp: Chúng ta can thiệp bằng lời nói hoặc hành động tùy tình huống và tùy đứa trẻ. Có những trẻ chỉ cần nhắc đến điều cần làm là trẻ đã nhận ra và tự điều chỉnh hành vi. Có những trẻ trong thời gian bất ổn về tâm lý thì không có được sự kiểm soát tốt và vì thế chúng ta có thể sẽ cần phải dừng trẻ, tách trẻ ra khỏi bối cảnh hoặc tách vật ra khỏi trẻ nếu cần thiết. Tuy nhiên phải rất tỉnh táo trong những trường hợp này bởi vì nếu không tỉnh thức, rất dễ rơi vào kiểu mối quan hệ của kẻ cầm quyền, và khi đó thay vì nuôi dưỡng ý chí của trẻ, bạn chỉ đang gieo những hạt giống của chống đối, bức xúc trong trẻ mà thôi. Chúng tôi sẽ quay lại chủ đề quan trọng này vào những radio tới để có thời lượng dư dả hơn cho việc đào sâu vào chủ đề này. Tránh việc lý luận với trẻ ở độ tuổi này: Việc sa vào phân tích đúng sai khiến tâm trí của trẻ bị dẫn dắt đi lòng vòng không cần thiết. Việc lý luận chỉ phù hợp với các trẻ đã sang nhóm tuổi tiểu học, nhóm tuổi mà năng lực lý luận đã hình thành, đó là thời điểm bạn có thể tranh luận, thỏa thuận với trẻ. Còn nhóm tuổi dưới 6, thông thường trẻ chỉ quan tâm đến ‘What – cái gì’ ‘How – như thế nào’, chứ không phải ‘Why – tại sao’. Nên chúng tôi không khuyến khích phụ huynh sa vào giải thích quá nhiều. Thay vì vậy nói ngắn gọn, đúng trong tâm và nói rõ việc mình muốn con làm. Ví dụ, khi con hét, bạn làm động tác tay ra hiệu và nói ‘Hạ âm lượng con ơi’; khi trẻ ném đồ, nói với trẻ ‘Con mang cái đồ đó để lại chỗ cũ đi’; khi con ăn kem trước khi ăn, thì nói với bé ‘Đồ ngọt mình ăn sau bữa ăn chính. Giờ con lỡ ăn rồi thì thôi nhưng lần sau con nhớ hỏi mẹ trước khi ăn nhé.’ Kiểm soát môi trường để tránh các tình huống bạn không kỳ vọng: Ví dụ nếu bạn không muốn con ăn đồ ngọt bừa bãi thì bạn cần cất đặt đồ ngọt ngoài tầm tay của bé, và chỉ đưa xuống trong những thời điểm phù hợp cho trẻ ăn. Việc này chỉ cần thực hiện trong giai đoạn trẻ chưa đủ ý chí để kiểm soát, còn một khi trẻ đã đủ khả năng kiểm soát thì chúng ta không cần phải kiểm soát môi trường theo cách này nữa. Bạn thông báo về những cách vận hành trong gia đình mà bạn điều chỉnh để trẻ cùng hợp tác. Chúng ta thông báo vào những thời điểm mà trẻ có tâm trạng thoải mái ví dụ nhưng trong giờ cả nhà ăn cơm tối, chứ không phải lúc tình huống không mong muốn đang diễn ra. Ví dụ bạn nói với cả gia đình ‘Mẹ có mua kem cho tuần này, mỗi ngày mỗi người được ăn 1 cây, nhưng đây là đồ ngọt nên chúng ta ăn sau giờ ăn. Ai muốn ăn sau bữa sáng, bữa trưa hay bữa tối là tùy mỗi người nhé’. Khi đã quyết định áp dụng một cách vận hành, cách ứng xử nào đó thì cần giới thiệu với trẻ và cần phải nhắc nhở trẻ trong thời gian ban đầu vì trẻ cũng như người lớn đều có thể quên. Và đồng thời quy tắc là cho tất cả mọi người thế nên người lớn cũng cần làm được như những điều ta kỳ vọng trẻ làm. Bạn có thấy rằng thông thường người lớn sẽ nói
to, không kiểm soát khi có bạn bè đến chơi nhà, vậy mà khi trẻ la hét vì hào hứng ta lại thấy không chấp nhận được. Như vậy thật là không công bằng với trẻ đúng không ạ? Thế nên trong gia đình chỉ nên có rất ít quy tắc nhưng nếu đã đưa ra quy tắc thì cả gia đình cần cùng thực hiện và duy trì. Cung cấp các hoạt động phù hợp cho trẻ làm: Đây là yếu tố tiên quyết để trẻ dần dần đạt được ý chí mạnh mẽ và có khả năng kiểm soát hành vi tốt hơn. Ở môi trường gia đình bạn hãy cho trẻ tham gia các công việc trong gia đình. Có trẻ sẽ thích nấu ăn trong bếp để làm các hoạt động như cắt gọt, bằm, lột, giã… thì bạn hãy tạo cho trẻ nhiều cơ hội trong bếp nấu ăn với mẹ. Có trẻ thì thích các hoạt động kỹ thuật như dùng cưa, vặn vít, chà giấy nhám… thì hãy cho trẻ làm hoạt động như gỡ các linh kiện của một cái quạt cũ ra rồi lắp lại… Có trẻ lại thích chùi dọn, thì những hoạt động như lau rửa xe máy, giặt chiếu… sẽ phù hợp hơn… Các hoạt động chăm sóc môi trường xung quanh này vô cùng diệu kỳ để giúp trẻ quay về với trạng thái tâm lý bình ổn, an yên. Quan trọng là tìm được hoạt động đúng sở thích và hướng dẫn chậm rãi cho trẻ và trao tự do cho trẻ làm mà không ngần ngại những sự bừa bãi và chưa hoàn thiện trong công việc của trẻ. Đừng sa vào việc sửa lỗi, lỗi là cơ hội học tập, cơ hội cho tâm trí trẻ làm việc và hoàn thiện. Quan trọng là bảo vệ hứng thú và niềm vui với các hoạt động có mục đích. Chỉ khi trẻ trải nghiệm niềm hạnh phúc khi làm các công việc có ý nghĩa, khi đó những lệch lạc của trẻ sẽ được sửa chữa và điều chỉnh. Hiệu quả của những hoạt động việc nhà – thực hành cuộc sống này là vô cùng kỳ diệu mà tất cả các môi trường Montessori đều nhìn thấy hằng ngày hằng giờ. Đây lại là nhóm hoạt động mà bạn rất dễ thực hiện tại môi trường gia đình. Hãy bắt đầu thử với em bé của bạn nhé, chúng tôi tin rằng bạn sẽ trải nghiệm phép màu từ những hoạt động giản dị, bình thường này. Và quan trọng là hãy luôn giữ niềm tin ở con trẻ. Con trẻ là niềm hi vọng, luôn tâm niệm về điều này sẽ giúp bạn có động lực mạnh mẽ để thay đổi và tiếp tục hỗ trợ em bé của bạn. Chúng tôi xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘Dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.
Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời. Radio số này chúng tôi xin trả lời câu hỏi tiếp nối cho nội dung Vận động trẻ tự thân của radio số 10. Một độc giả 28 tuổi từ tp Hồ Chí Minh đã gửi thắc mắc như sau:: ‘Việc chúng ta để cho trẻ vận động tự thân, chúng ta có thể hiểu là giờ “tummy time” của trẻ là không cần thiết đúng không ạ? (Tummy time mình hiểu là chúng ta hỗ trợ trẻ lật ngược lại, giờ tập tummy time giúp trẻ phát triển cơ cổ, hỗ trợ tốt cho tiêu hoá của trẻ…. ) mình thấy ảnh một số em bé trong môi trường 0-3 Montessori, vẫn được hỗ trợ lật lại vào giờ tummy time? chứ ko phải đợi đến khi bé tự lật? Câu hỏi 2: Việc chúng ta đề xuất giới thiệu trẻ xe đạp thì xe đạp ở đây hiểu chính xác là xe đạp với hai bánh hay là xe đạp có hai bánh sau hỗ trợ trẻ, rồi khi trẻ lớn một chút mới gỡ hai bánh sau ra? Mình xin cảm ơn!’ Chúng tôi xin trả lời thắc mắc của bạn về tummy time trước. Thực hành tummy time là thực hành trong đó trẻ (chưa biết lật) được đặt nằm sấp trên thảm vận động. Đây là một thực hành có nhiều tranh cãi. Một số bác sĩ nhi khoa đồng thời là người sáng lập một số phương pháp giáo dục trẻ những năm đầu đời như Emmi Pickler hay phương pháp RIE của bà Magda Gerber không ủng hộ tummy time. Quan điểm của những nhà giáo dục này cho rằng tư thế nằm sấp trong những tháng đầu đời là tư thế Phi tự nhiên. Tuy nhiên đây lại là một thực hành mà phương pháp Montessori có áp dụng mặc dù toàn bộ triết lý cốt lõi của phương pháp Montessori cũng tương đồng như những phương pháp kia – tất cả đều bảo vệ sự phát triển tự nhiên của sự sống. Liệu có sự ‘ngụy tự nhiên’ nào đang được diễn dịch ở đây hay không? Trước hết để đi vào phân tích tranh cãi này, chúng tôi cần khẳng định lại rằng chuyên trang Embehanhphuc.vn đi theo kim chỉ nam là triết lý Montessori. Vì thế góc nhìn của chúng tôi là góc nhìn đơn thuần từ triết lý mà chúng tôi đã nắm rõ, đã trải nghiệm thực tế nhiều năm và hoàn toàn được thuyết phục. Chúng tôi không thể chia sẻ một góc nhìn nào khác mà chúng tôi chưa hiểu rõ được. Vậy thì theo góc nhìn của chúng tôi tư thế nào là tư thế tự nhiên của em bé trong 3 tháng đầu đời, nằm sấp hay nằm ngửa? Tư thế đặc trưng của con người là đứng thẳng, nhưng chúng ta mất một thời gian rất dài – xấp xỉ 1 năm để dành được tư thế đứng thẳng này. Thế nên trước thời gian trẻ biết đi, đặc biệt là trong 3 tháng đầu đời, việc kết luận được tư thế nào mới là tự nhiên của con người là một điều gây tranh cãi. Tuy nhiên một trong những hướng tư duy tương đối khoa học mà chúng ta có thể tham khảo là đi tìm bằng chứng trong tiến trình tiến hóa của sinh vật. Theo hướng này, chúng ta sẽ thấy con người vốn là một loài thú có vú, và tư thế tự nhiên của hầu hết các loại thú có vú trong thời gian đầu đời là nằm sấp. Đương nhiên một số loài cũng có nằm ngửa trong một số thời điểm nhưng nằm sấp vẫn là tư thế chủ đạo. Thế nên việc kết luận tư thế nằm sấp là một tư thế phi tự nhiên là một kết luận chưa đủ bằng chứng. Một luận điểm quan trọng khác nữa đó là Breast crawl – tức là vận động bản năng bò tìm vú mẹ, ngậm vú và qua hành động bú mút đầu đời này, con non khởi động quy trình tiết sữa của cơ thể của con mẹ. Đây là một vận động bản năng của các loại thú có vú ngay thời khắc vừa được sinh ra đời mà con người cũng không phải là ngoại lệ. Nếu một em bé vừa sinh ra, được đặt úp ngay lên ngực mẹ, em bé sẽ đạp
chân và bò tìm vú mẹ. Để chuẩn bị cho breast crawl này em bé được mẹ tự nhiên chuẩn bị cho 1 phản xạ nguyên thủy có tên là phản xạ bò và sau một vài tháng thì phản xạ này sẽ được tích hợp vào phối hợp bò có kiểm soát, có chủ đích của trẻ. Embehanhphuc hoàn toàn tin tưởng vào sự thông thái của mẹ tự nhiên và vì thế chúng tôi cho rằng mẹ tự nhiên không thể chuẩn bị thừa thãi cho sự sinh tồn của em bé này được. Chắc chắn những điều này có kết nối với nhau và có ý nghĩa quan trọng, thiết yếu cho sự sinh tồn và phát triển của trẻ sơ sinh. Từ những luận điểm này, chúng tôi cho rằng chúng ta không thể kết luận rằng tư thế trẻ nằm sấp là một tư thế phi tự nhiên, mà tư thế này cũng tự nhiên như tư thế nằm ngửa. Em bé cần người lớn đặt vào tư thế này, cũng tương tự như việc em bé cần chúng ta đặt em nằm ngửa. Việc đặt trẻ nằm ngửa hay nằm sấp là lựa chọn tương đương, đồng đẳng như nhau ở khu vực vận động của trẻ trong những tháng đầu đời khi trẻ chưa tự lật sấp và lật ngửa được. Và vì cả 2 tư thế đều là tự nhiên, vậy thì tại sao chúng ta lại không tạo điều kiện cho trẻ cũng được trải nghiệm tư thế nằm sấp? Không chỉ dừng lại ở chỗ tư thế nằm sấp là tư thế tự nhiên, tư thế này còn mang lại rất nhiều lợi ích cho vận động của trẻ mà tư thế nằm ngửa không mang đến được. Tư thế này tạo điều kiện cho rất nhiều hoạt động luyện tập tự thân xảy ra trong thời gian trẻ vẫn còn nằm một chỗ. Những sự luyện tập này là sự chuẩn bị gián tiếp cho những vận động trong giai đoạn sau của trẻ như ngồi, bò, đứng, bước đi. Lợi ích của Tummy time đối với vận động của trẻ sơ sinh đã được nhiều nghiên cứu khoa học chứng minh. Trong cuốn sách What’s going on in there? Cuốn sách đầy đủ, chuyên sâu về sự phát triển thần kinh, não bộ trong 5 năm đầu đời của trẻ, tiến sĩ Lise Elliot đã viết: ‘Gần đây, người ta có xu hướng để trẻ ngủ ở tư thế nằm ngửa, và điều này có vẻ ảnh hưởng đến khả năng tiếp thu các kỹ năng vận động ở trẻ. Tư thế này được chứng minh là giảm đột tử ở trẻ sơ sinh (khi ngủ) nhưng lại khiến trẻ không vận động tay và cổ đủ như khi nằm sấp, vì nằm sấp buộc trẻ phải rướn người lên và nhìn xung quanh…Theo một nghiên cứu gần đây, các trẻ ngủ ngửa đều lật chậm, ngồi, bò và đứng chựng chậm hơn so với trẻ ngủ sấp. Nhưng rất may là sự chênh lệch này là rất nhỏ, vẫn ở trong biên an toàn cho mỗi mốc phát triển và do đó không đủ thuyết phục để từ bỏ tư thế ngủ ngửa giúp giảm tỉ lệ đột tử. Tuy nhiên, cha mẹ cũng nên ghi nhận những lợi ích từ tư thế nằm sấp, và hãy cố cho trẻ nằm sấp thật nhiều khi đang thức.’ Nói như vậy cũng không có nghĩa là cứ để trẻ nằm sấp là tốt. Một thực hành hay một kỹ thuật chỉ có thể được xác định là tốt hay không dựa vào cách thức được thực hiện chứ không chỉ ở mục đích thực hiện. Một kỹ thuật mang tính giáo dục đúng nghĩa khi nó tôn trọng đứa trẻ như là chủ thể của hoạt động, và bảo toàn được sự toàn vẹn, hợp nhất của các phần khác nhau của tâm lý như là cảm xúc, ý chí, sự tự trọng của trẻ. Thế nên, tummy time như thế nào mới là điều chúng ta cần lưu tâm. Embehanhphuc xin chia sẻ một số lưu ý khi bạn thực hiện Tummy time ở nhà với trẻ như sau: Nên có một chỗ cố định cho trẻ vận động. Chúng tôi thường gọi là thảm vận động. Khi trẻ có thể tự lật thì trẻ có thể lật bất kỳ đâu, bất kỳ chỗ nào. Nhưng trong thời gian ban đầu này khi trẻ chưa tự lật, lẫy, trẻ bị phụ thuộc vào chúng ta, thì chúng ta nên tạo ra một trật tự nhất định dành riêng cho hoạt động tummy time này. Đây là một hoạt động học tập, nên chúng ta hãy chủ đích tạo kết nối tích cực cho trẻ với các hoạt động học tập ngay từ những ngày tháng đầu đời. Vì thế chỉ đặt trẻ nằm sấp ở thảm vận động khi trẻ đang tỉnh táo, có tâm trạng thoải mái, không đói, không buồn ngủ, không cáu giận. Cũng không nên đặt trẻ nằm sấp khi trẻ vừa mới bú no vì trẻ có thể nôn trớ. Thông báo với trẻ điều bạn định làm một cách tôn trọng. Nên bắt đầu sau khi trẻ được 1 tháng tuổi, thời điểm quá trình Myeline đã đến phần cổ của trẻ.
Ban đầu chỉ để trẻ nằm sấp trong thời gian rất ngắn và dần dần kéo dài thời lượng. Những ngày đầu tiên có thể chỉ kéo dài nửa phút, nhưng theo thời gian, trẻ sẽ càng ngày càng hứng thú với tư thế này vì nó cho phép trẻ nhìn xung quanh tốt hơn, đồng thời có thể thao tác với các đồ chơi với đôi tay của mình, khi đó bạn sẽ thấy trẻ sẽ nằm sấp được lâu hơn. Khi trẻ ọ ẹ hoặc phát ra một số âm thanh, hãy quan sát xem có thực sự trẻ đang khó chịu hay không. Nếu trẻ khó chịu hoặc khóc, hãy thể hiện cho trẻ thấy bạn đã nghe thấy và bạn sẽ lật trẻ lại và cố gắng trả lời nhu cầu của trẻ thể hiện qua tiếng khóc. Hoàn toàn không có kỳ vọng về thời lượng, về thái độ của trẻ. Việc chúng ta làm đơn thuần chỉ là cung cấp một trải nghiệm khác cho trẻ. Hãy luôn quan sát và phản hồi, công nhận mọi cảm xúc của trẻ và sẵn sàng lật trẻ lại khi trẻ có nhu cầu Trên đây là những ý kiến của Embehanhphuc về thực hành Tummy time. Mặc dù chúng tôi ủng hộ thực hành này, nhưng cũng rất tôn trọng những quan điểm trái chiều của các phương pháp khác như Emmi Pickler hay RIE bởi vì chúng tôi tin tưởng rằng các phương pháp này sẽ có những lý giải trọn vẹn của họ để làm nền tảng cho các thực hành riêng của họ. Với mỗi nhà giáo dục, giáo dưỡng và cha mẹ thì đây là một quyết định mang tính cá nhân mà bạn phải tự lựa chọn và tìm hiểu rõ để thực hiện một cách đúng đắn dựa trên một tình huống cụ thể của riêng bạn. Câu hỏi thứ 2 của bạn liên quan đến việc hướng dẫn trẻ đi xe đạp. Để đi xe đạp, trẻ cần đã đạt được năng lực thăng bằng tốt ở tư thế đứng thẳng. Tức là trẻ đã đi vững, đi cầu thang và chạy tốt thì khi đó trẻ mới sẵn sàng để được giới thiệu hoạt động đi xe đạp. Tầm khoảng 1,5-2 tuổi trẻ sẽ đạt được mức độ này. Thời điểm trẻ đã sẵn sàng chúng ta cũng không nên ngay lập tức bắt đầu bằng việc cho trẻ lên xe đạp đi mà nên có một số bước đệm – hay sự chuẩn bị gián tiếp trước khi giới thiệu xe đạp một cách chính thức cho trẻ. Xe thăng bằng là một bước khởi đầu tốt cho trẻ bởi nó giúp trẻ có được khả năng giữ thăng bằng trên yên xe khi xe di chuyển. Sau khi trẻ đã chạy xe thăng bằng rất tốt rồi, bạn có thể thấy trẻ chạy nhanh, kiểm soát tốt, tăng tốc đơn giản, giữ thăng bằng tốt trong lúc giơ hai chân và lướt đi… Đó là những dấu hiệu cho thấy chúng ta nên giới thiệu xe đạp 2 bánh cho trẻ. Thông thường khoảng 4 tuổi trẻ có thể chuyển tiếp sang xe 2 bánh (tức là sau khi trẻ tập luyện với xe thăng bằng 2 năm). Thời điểm này cũng không cần phải vội, nếu trẻ đã dùng xe thăng bằng thành thạo mà vẫn còn hứng thú với xe thăng bằng thì chúng ta cũng có thể để lùi việc mua xe đạp lại một thời gian nữa. Đây là việc không cần vội. Nên tìm mua một chiếc xe đạp vừa với thể chất của trẻ, sao cho trẻ có thể hơi nhón và giữ xe đứng thăng bằng được trên hai chân. Nếu xe đạp có 2 bánh phụ thì cần gỡ bỏ 2 bánh phụ đi, vì 2 bánh phụ này sẽ là sự cản trở. Nếu các bước đệm được chuẩn bị tốt, trẻ có lực đạp ở chân mạnh, phối hợp tay mắt, các năng lực thị giác tốt, khả năng giữ thăng bằng trên yên xe tốt… thì việc chuyển tiếp sang xe đạp 2 bánh vô cùng tự nhiên và đơn giản. Chúng tôi đã nhìn thấy nhiều em bé theo tiến trình này và thời điểm em có sự chuẩn bị đầy đủ thì em sẽ ngồi lên xe đạp và ngay lập tức đạp được xe mà không hề có sự khó khăn nào. Việc sử dụng xe đạp có gắn bánh phụ khiến cho trẻ ghi nhận các trải nghiệm không đúng đắn về việc đi xe đạp thật. Loại xe này không giúp trẻ học được cách xử lý tình huống khi té, ngã, quẹo, né tránh chướng ngại vật… bởi vì nó mang đến các cảm giác sai lầm. Nhiều phụ huynh nghĩ rằng xe đạp gắn bánh phụ mới an toàn cho trẻ. Chúng tôi không nghĩ như vậy, chúng tôi cho rằng không có sự an toàn nào là tuyệt đối, mọi thứ chỉ an toàn khi chúng ta học được cách xử lý tình huống xung quanh nó – và điều đó chỉ đến khi chúng ta có trải nghiệm thật, thử sai và rút kinh nghiệm. Hi vọng những định hướng này sẽ giúp bạn lựa chọn được các dụng cụ vận động hiệu quả, tối ưu cho em bé nhà bạn. Thân mến,
Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.
