Thường khi nghĩ đến từ ‘khủng hoảng’, chúng ta thường nghĩ đến một điều gì đó tiêu cực, về việc trải qua một giai đoạn đầy khó khăn. Nhưng đây không phải là nghĩa gốc của từ này(xuất phát từ tiếng Hy Lạp). Bản dịch gốc có ý nghĩa là “phán xét”, vì vậy cụm “đang ở trong một cuộc khủng hoảng/ being in a crisis” có ngụ ý là “một người đang ở trong một tình huống mà người đó đang trải qua một bài kiểm tra nào đó’. Trong những cuộc khủng hoảng mang tính chất phát triển, điều mà cá nhân đó đang được kiểm tra là mức độ chuẩn bị cần thiết để tiến triển trên con đường nhân bản. Những thời điểm khủng hoảng này sẽ không gây ra quá nhiều vấn đề nếu cá nhân đó đã được chuẩn bị tốt và môi trường xung quanh thuận lợi.

Trong quá trình phát triển lâu dài của con người, chúng ta trải qua nhiều thời điểm ‘khủng hoảng’, rất nhiều thời gian chuyển tiếp từ giai đoạn này sang giai đoạn khác. Những khoảng chuyển tiếp này là điều bắt buộc và không thể né tránh được. Nếu mọi thứ diễn ra theo đúng kế hoạch trong giai đoạn phát triển đó, con người này sẽ vượt qua ‘bài kiểm tra’ mà không gặp khó khăn và sau đó sẽ nhìn thấy bản thân mình đang ở giai đoạn cao hơn của tiến trình phát triển cá nhân.

Những người lớn làm việc với trẻ em phải nhận thức được những khủng hoảng mang tính chất phát triển trong những năm đầu đời của trẻ để gián tiếp chuẩn bị môi trường cho trẻ. Chúng ta sẽ xem xét sự phát triển thể chất đang diễn ra, cách thức những sự phát triển được hỗ trợ như thế nào và làm thế nào để hỗ trợ đầy đủ cho sự phát triển trong tương lai.

Trong ba năm đầu đời, có bốn cuộc khủng hoảng chính mà trẻ phải trải qua; Khủng hoảng ra đời, Khủng hoảng cai sữa, Khủng hoảng khách thể (Objectivation crisis) và Khủng hoảng tự khẳng định.

Cuộc khủng hoảng ra đời là sự phân tách khỏi người mẹ. Để có thể sống sót được, sau khi trẻ bị cắt dây rốn và tách khỏi cơ thể mẹ, trẻ sơ sinh phải thể hiện rằng một số cơ quan của bé có thể tự hoạt động. Em bé, một khi tách khỏi mẹ, cần thiết lập một sự gắn kết với thế giới bên ngoài, mối gắn kết mà sẽ thay thế mối liên hệ mà em đã có với mẹ trong tử cung. Ban đầu với trẻ sơ sinh người mẹ chính là đại diện của ‘thế giới’. Trẻ sơ sinh gắn bó với thế giới mới mà trẻ thấy trẻ được sinh ra trong đó, thông qua người mẹ, trong vòng tay yêu thương của mẹ, và thông qua mối quan hệ được phát triển trong quá trình bú mẹ. Thời kỳ gắn bó đầu tiên này được gọi là thời kỳ cộng sinh và nó kéo dài từ 6 đến 8 tuần đầu sau khi sinh.

Về cơ bản, đây là thời điểm nền tảng quan trọng, xét về mặt tâm lý đối với sự phát triển của trẻ sơ sinh. Nếu trong giai đoạn này trẻ đã có sự gắn kết chặt chẽ với mẹ và nếu được mẹ tạo điều kiện cho sự gắn kết này thì sau khoảng 8 tuần, trẻ sẽ sẵn sàng để phân tách ra khỏi mẹ và gắn kết với thế giới bên ngoài vòng tay của mẹ. Người mẹ là chỗ dựa an toàn, từ đó bé có thể trải nghiệm thế giới rộng lớn hơn, thế giới mà bé càng ngày càng thích thú hơn.

Khủng hoảng mang tính chất phát triển quan trọng thứ hai là giai đoạn ăn dặm, nhấn mạnh đến sự thay đổi về thể chất liên quan đến khả năng ăn và tiêu hóa thức ăn khác ngoài sữa mẹ hoặc sữa công thức. Giai đoạn này cũng bao gồm một sự biến đổi tâm lý ở con người bao gồm mức độ nhận thức cao hơn về bản thân và thế giới bên ngoài. Quá trình ăn dặm bắt đầu khi trẻ được ăn bữa đầu tiên từ 4 đến 6 tháng. Hãy nhớ rằng ăn dặm không đề cập đến việc kết thúc bú mẹ hoặc bú bình, mà bản chất của điều này là để trẻ bắt đầu trải nghiệm thức ăn đặc.

Quá trình ăn dặm hoàn thành vào khoảng tám đến chín tháng tuổi. Tại thời điểm này, trẻ sơ sinh hầu như có thể ăn mọi thứ mà người lớn có thể ăn và thường có thể tự mình làm hầu hết mọi phần trong quá trình ăn. Trẻ có khả năng thể chất để tự lấy thức ăn từ đĩa và đưa vào miệng và nhai.

Tiếp theo, đứa trẻ trải qua giai đoạn chúng ta gọi là khủng hoảng khách thể (Objectivation crisis). Cụm từ này đề cập đến giai đoạn mà trẻ nhận ra rằng mình là chủ thể tác động lên một vật thể và mình có ảnh hưởng nhất định đến thế giới xung quanh. Cuộc khủng hoảng này diễn ra trong khoảng 8 đến 9 tháng. Về thể chất ở độ tuổi này trẻ đã có thể bò và trườn. Trẻ bắt đầu bò xa khỏi những người lớn trong phòng. Vào thời điểm này, đứa trẻ cần có một không gian riêng của trẻ và là đó nơi an toàn để trẻ thực hành những thay đổi thể chất mới (ND: bò, trườn) mà trẻ đang thực hiện. Nếu đứa trẻ nhận được sự hỗ trợ cần thiết từ những người lớn trong môi trường của bé, thì sự phát triển thể chất này sẽ tiếp tục tiến xa hơn nữa.

Cũng giống như việc cai sữa, lớp tâm lý bao quanh em có thể cản trở sự phát triển hoặc hỗ trợ hoàn toàn cho sự phát triển. Khi trẻ bắt đầu biết di chuyển xa hơn, sự hỗ trợ tâm lý mà trẻ nhận được sẽ quyết định trẻ sẽ đi được bao xa. Nếu người lớn ủng hộ và khuyến khích những thay đổi thể chất mới này, trẻ sẽ tiếp tục tiến lên và tăng trưởng.

Đây cũng là lúc đứa trẻ bắt đầu trải qua cảm giác lo lắng với người xa lạ. Trẻ đã phát hiện ra rằng trẻ có thể một số quyền kiểm soát đối với các đối tượng khách thể, nhưng không kiểm soát được mọi người, khi nào thì họ đến và đi. Đứa trẻ cũng không hiểu rằng nếu chúng không nhìn thấy vật gì đó hoặc ai đó thì người đó/vật đó vẫn tồn tại. Hai khía cạnh tâm lý này đang bắt đầu phát triển và trẻ sẽ sớm cảm thấy thoải mái hơn với những người rời trẻ vì trẻ biết rằng sớm thôi họ sẽ quay trở lại với mình.

Cuộc khủng hoảng phát triển thứ tư là cuộc khủng hoảng tự khẳng định, còn được gọi là cuộc khủng hoảng chống đối. Nó được đặt tên như vậy vì đây là thời điểm trẻ nói ‘KHÔNG’ dường như với tất cả mọi thứ. Cuộc khủng hoảng này có thể bắt đầu sớm nhất là 18 tháng và thường hoàn thành khi trẻ 2 tuổi rưỡi hoặc 3 tuổi.

Đây là cuộc khủng hoảng cuối cùng mà đứa trẻ phải trải qua để hoàn thành giai đoạn cuối cùng của quá trình phân tách khỏi người mẹ. Đứa trẻ nhận ra và chấp nhận rằng mình là một thực thể hoàn toàn tách biệt với mẹ. Đây là giai đoạn trẻ có mong muốn rất mạnh mẽ – muốn tự mình làm mọi thứ cho chính mình. Càng có nhiều cơ hội để độc lập, trẻ sẽ càng trở nên mạnh mẽ và tự tin hơn.

Để có thể vượt qua giai đoạn khủng hoảng này về mặt tâm lý, những người lớn làm việc với trẻ cần phải hỗ trợ trẻ. Điều quan trọng là trẻ cần phải cảm thấy mình có tiếng nói trong các công việc hàng ngày, cảm thấy rằng trẻ có những lựa chọn và giới hạn. Điều này liên quan mất thiết đến những hội thoại mà trẻ được giới thiệu (ND: ngôn ngữ mà người lớn sử dụng để đối thoại với trẻ), “Bây giờ con muốn đi bộ vào phòng tắm hay con muốn mẹ bế con vào phòng tắm?”, “Hôm nay con muốn chọn áo sơ mi trắng hay áo sơ mi đen?” , ‘Con muốn ăn khoai tây hay cà rốt cho bữa sáng?’, V.v … Trẻ được được lựa chọn các phương án, và tất cả các phương án này đều có cùng kết quả cuối cùng. Đứa trẻ có cảm giác lựa chọn nhưng người lớn có quyền kiểm soát kết quả cuối cùng là gì. Chúng ta sẽ không mất gì khi trao tự do cho trẻ lựa chọn bất cứ khi nào có thể. Còn đứa trẻ đạt được rất nhiều lợi ích, bởi vì chúng ta đã minh chứng cho trẻ thấy rằng chúng ta tin trẻ có thể đưa ra lựa chọn và tôn trọng quyết định/cân nhắc của trẻ.

Đây là điều tuyệt với nhất mà chúng ta có thể trả lời cho cái tôi của trẻ và khiến cái tôi này trở nên mạnh mẽ hơn nữa. Mục đích của chúng ta là để tạo ra một người được tôn trọng và do đó, con người này sẽ tôn trọng những người khác trong môi trường và biết chia sẻ trách nhiệm. Không có gì khác biệt trong việc đưa ra những quyết định ‘nhỏ nhặt’ này trong thời thơ ấu của trẻ so với những quyết định lớn lao trong cuộc đời mà trẻ sẽ phải thực hiện sau này trong tương lai. Những quyết định đó chỉ có thể được đưa ra một cách chính chắn nếu con người đó đã có cơ hội thực hành và học cách cân nhắc hậu quả/hệ quả từ các quyết định của chính mình.

Lên 3 tuổi, đứa trẻ đã trở thành một con người phi thường có khả năng thiết lập một mối quan hệ ngày càng ngày càng bình đẳng. Tâm thế này sẽ dẫn đến các bước tiến quan trọng về mặt tâm lý, tinh thần như đọc, viết và các khả năng văn hóa khác. Đứa trẻ sẽ tự gọi mình là ‘tôi’. Trẻ đã biến chuyển một cách hoàn hảo và đạt được nhận thức chính xác về thế giới xung quanh.

“Với sự trung gian con người phù hợp, tất cả mọi thứ đều có thể xảy ra. Tất cả các giai đoạn khủng hoảng sẽ tạo thuận lợi cho sự thay đổi, (ND: những thay đổi này)không chỉ đến với con trẻ mà đến với tất cả những ai tham gia vào quá trình này (ND: phụ huynh và những người lớn khác làm việc với trẻ thơ)”. – Understanding human being, Silvana Montanaro

Tác giả: Theresa Melloy, Toddler Lead, meadmontessorischool

(bài gốc: Developmental Crises in the First Three Years of Life; dịch bởi embehanhphuc.vn)