[Radio Hiểu con – Yêu con] Số 2: Mở nhạc gì cho trẻ nghe ở nhà? Kể chuyện âm nhạc cho bé vào lúc nào?
Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời.
Hôm nay, chúng tôi chọn trả lời 2 câu hỏi liên quan đến âm nhạc trong gia đình. Hai câu hỏi này được chọn ra từ những câu hỏi được gửi đến chương trình ‘Bánh’ mới ra lò. ‘Bánh’ mới ra lò là một chương trình đào tạo cho phụ huynh về các nội dung âm nhạc để phụ huynh hướng dẫn cho trẻ ở gia đình trong mùa dịch. Chương trình được hướng dẫn bởi chú Sâm, chú Sâm là giảng viên chương trình ‘Âm nhạc và phôi thai tinh thần’, tác giả của bộ Chuyện kể âm nhạc ‘Câu chuyện bên thùng giấy’ và ‘Chuyện bầy heo của bà’ cùng rất nhiều bài hát thiếu nhi khác. Câu trả lời được Embehanhphuc ghi chép và biên soạn lại trực tiếp từ câu trả lời của chú Sâm.
Câu hỏi 1 của một phụ huynh dấu tên: Bé nhà mình rất thích nghe nhạc. Bé 3 tuổi. Nhờ chú Sâm gợi ý giúp là mình nên mở cho bé nghe những bài nào, có nên cho nghe nhạc người lớn không? Mình nên mở nhạc trong lúc bé vui chơi hay mở vào giờ cố định?
Trả lời: Chào bạn, cảm ơn câu hỏi của bạn về một trong những điểm xuất phát quan trọng nhất trong chương trình giáo dục âm nhạc cho trẻ những năm đầu đời – đó chính là Làm giàu vốn âm nhạc. Khi chúng ta nghĩ đến giáo dục âm nhạc hay cảm thụ âm nhạc, ngay lập tức chúng ta nghĩ đến việc mở nhạc, nhưng cũng có một số sự hiểu nhầm không hề nhẹ của phụ huynh hoặc các thầy cô đó là nhầm lẫn giữa việc mở nhạc để làm giàu vốn âm nhạc với việc sử dụng âm nhạc để giải trí, làm cho trẻ vui vẻ hoặc sử dụng âm nhạc như âm thanh nền để làm đầy không gian sinh hoạt hằng ngày của trẻ. Trong nội dung của chương trình Bánh mới ra lò nói chung, và trong radio trả lời câu hỏi hôm nay, chúng tôi sẽ xin đi vào đúng trọng tâm và mục tiêu của Em bé hạnh phúc hướng tới đó chính là – âm nhạc được sử dụng như là một phương tiện giáo dục trong những năm đầu đời. Nên chúng tôi sẽ trả lời câu hỏi của bạn trên lăng kính này và chỉ tập trung vào nhóm tuổi 0-6.
Làm giàu vốn âm nhạc rất quan trọng trong tiến trình giáo dục âm nhạc cho trẻ. Bởi vì trẻ cần có một gia tài âm nhạc giàu chất lượng thì sau này trẻ mới có khả năng sử dụng gia tài này cho những hoạt động học tập kỹ năng âm nhạc như: chơi nhạc cụ, sáng tác, biểu diễn… Việc làm giàu vốn âm nhạc này được diễn ra lâu dài và cần những trải nghiệm chất lượng, giàu cảm xúc và được cha mẹ, thầy cô chủ đích cung cấp cho trẻ – bởi đơn giản, trẻ trong những năm đầu đời không thể tự tạo ra môi trường, trẻ cũng chưa thể tự chủ động đi tìm môi trường âm nhạc yêu thích ở trong độ tuổi này (mặc dù khi lớn hơn thì trẻ hoàn toàn đủ khả năng để chủ động đi tìm). Trẻ nhỏ hoàn toàn phụ thuộc vào người lớn trong việc tạo ra môi trường âm nhạc cho trẻ. Môi trường âm nhạc này nên được lựa chọn kỹ lưỡng bởi chính những nội dung thân thuộc này sẽ là những nội dung mà trẻ sẽ còn khai thác lại trong những hoạt động phân loại, trừu tượng hóa, chơi nhạc, sáng tác trong những năm tiểu học và sau này nữa của trẻ. Và trong nhóm hoạt động làm giàu vốn âm nhạc thì nghe nhạc là một hoạt động có thể nói là quan trọng nhất.
Mặc dù là quan trọng, nhưng hoạt động nghe nhạc cũng như mọi hoạt động khác, khi muốn được trao cho trẻ dưới 6 tuổi thì cần cân nhắc kỹ đặc tính tâm lý của nhóm tuổi này và hứng thú riêng của từng bé, thì khi đó trẻ mới đón nhận thứ âm nhạc ta muốn làm giàu cho trẻ. Có nghĩa là, nếu chúng ta có một bản hòa nhạc hay, tuy nhiên cho dù ba mẹ/thầy cô có thấy nó hay và kinh điển như thế nào đi nữa nhưng nếu nội dung âm nhạc đó không phù hợp với đặc điểm tâm trí của trẻ nhỏ thì cũng rất khó để tiếp cận đến trẻ và để lại được một dấu ấn lên sự phát triển âm nhạc của bé.
Đầu tiên chúng ta cần nhận ra rằng trẻ cần được tạo điều kiện để nghe đa dạng các thể loại nhưng tập trung vào chất lượng chứ không phải số lượng: Trẻ cần được tiếp xúc không chỉ với nhạc thiếu nhi, mà còn nên tạo điều kiện để trẻ nghe các thể loại khác như dân ca, cổ điển, jazz, rock, độc tấu, tứ tấu… Chúng ta không cần phải đi tìm cho trẻ nhiều bài hát, mà hãy dành nỗ lực cho việc nghe, lọc để lựa chọn cho trẻ những nội dung chất lượng. Nhưng với mỗi thể loại, bạn cần cân nhắc nhiều tiêu chí để chọn ra được những bài hát/tác phẩm phù hợp trong thể loại đó và mang đến trẻ. Vậy những tiêu chí đó là gì? Chúng ta hãy lắng nghe chú Sâm chia sẻ các tiêu chí này nhé:
- Tiêu chí thứ nhất – Từ thân thuộc đến xa lạ: Trẻ nên được nghe âm nhạc với nội dung thân thuộc với lứa tuổi trước khi nghe những nội dung xa xôi hơn. Nên thường ta sẽ thấy trẻ dưới 3 tuổi sẽ thích các bài hát liên quan đến ba mẹ, gia đình, xe cộ, nhà cửa, động vật nuôi… Trẻ lớn hơn có thể hướng ra các nội dung mới lạ hơn nhưng vẫn trong khả năng tưởng tượng của trẻ như: mùa xuân, trung thu, đi tắm biển, rừng núi…Trẻ tiểu học thì thích các nội dung đòi hỏi khả năng tưởng tượng xa hơn như chị hằng, chú cuội…
- Tiêu chí thứ hai – Trẻ nên được nghe âm nhạc bản địa trong những năm đầu đời trước khi nghe âm nhạc ngoại lại… Tức là trẻ sống ở đất Việt thì nên bắt đầu bằng việc nghe các bài hát ru, dân ca, đồng dao của Việt Nam trước khi nghe các loại nhạc Âu Mỹ. Bởi cũng như thức ăn, trái cây, cây thuốc bản địa sẽ phù hợp nhất cho con người nơi đó, thì âm nhạc bản địa cũng là một phần hữu cơ của con người nơi đó, nên trẻ sẽ kết nối tốt nhất với thứ âm nhạc này – thứ âm nhạc đã khiến bé rung cảm từ ngày trẻ còn nằm trong bụng mẹ. Mặc dù sự thực là cũng sẽ có rất nhiều bài bài hát ru, dân ca Âu Mỹ rất phù hợp với tâm trí trẻ nhỏ. Và điều này cũng không có nghĩa là tất cả các bài hát tiếng Việt đều phù hợp, đều nên giới thiệu đến trẻ. Chúng ta sẽ xem tiêu chí tiếp theo để có thêm cơ sở lựa chọn nhé.
- Tiêu chí thứ ba – Nội dung âm nhạc từ ngắn gọn, súc tích đến phức tạp dần. Trong âm nhạc Việt Nam, các điệu lý nam bộ như Lý con trâu, Lý cây bông… rất phù hợp với tiêu chí này. Các bạn cũng có thể quan sát con trẻ 2-4 tuổi ở nhà và thấy con thường sẽ thích các nội dung đơn giản như bài hát ‘Cả nhà thương nhau’, hơn là bài hát ‘Ba ngọn nến lung linh’. Những nội dung dài và phức tạp hơn như bài hát ‘Ba ngọn nến lung linh’ thì sẽ gây hứng thú hơn cho những trẻ sau 4, 5 tuổi.
- Tiêu chí thứ tư – Hình ảnh âm nhạc phù hợp với trí tuệ trong giai đoạn 0-6. Trong giai đoạn này trí tuệ của trẻ gắn với hiện thực. Những bài hát có nội dung phản ánh trong trẻo, chân thực nhưng giàu tính văn học, giàu cảm xúc là những thức ăn được yêu thích nhất của trẻ. Khả năng trừu tượng hóa và trí tưởng tượng của trẻ chưa phát triển đến độ trẻ có thể sử dụng nó để cảm nhận những nội dung phức tạp hoặc nhiều lớp ý nghĩa.
- Tiêu chí thứ năm – Tạo điều kiện cho vận động. Giai đoạn 0-6 là giai đoạn trẻ nhạy cảm với vận động và vận động không ngừng nghỉ. Hãy tận dụng giai đoạn này bằng cách lựa chọn những bài hát/giai điệu phù hợp và kết hợp với các hoạt động vận động, trò chơi.
- Tiêu chí thứ sáu – Tạo điều kiện cho việc nghe âm thanh của loại nhạc cụ. Trẻ nên được nghe nhạc cụ mộc, chất lượng thu âm tốt. Những loại nhạc remix, điện tử không có lợi ích cho quá trình cảm âm của trẻ trong giai đoạn này. Với nhạc cổ điển những tác phẩm độc tấu, song tấu, tam tấu, tứ tấu sẽ phù hợp hơn với trẻ nhỏ hơn là các tác phẩm hoành tráng được viết cho cả dàn nhạc, bởi trẻ cần được tạo điều kiện để nghe âm thanh của các nhạc cụ riêng lẻ, rõ ràng trước khi có thể nghe các nhạc cụ này kết hợp với nhau trong một giàn nhạc.
Đây là những tiêu chí để các bạn lựa chọn nhạc cho bé. Ngoài ra, bạn có thể tham khảo các bài hát, vận động với nhạc mà chú Sâm hướng dẫn trong chương trình ‘Bánh mới ra lò’ hằng tuần. Để cho bé nghe nhạc, bạn sẽ cần 1 cái loa tốt . Loa được chọn đặt ở một góc phòng có thể phát được chất lượng âm thanh tốt nhất và nằm ngoài tầm tay của bé để tránh gây phân tâm. Khi mở nhạc chúng ta có thể mở theo chủ đích của chúng ta vào một giờ cố định, hoặc là khi bé muốn nghe. Đây không phải là thứ âm nhạc làm nền cho bé để bé đi tắm hoặc để gây phân tâm để ba mẹ xúc cơm cho bé ăn. Đây là hoạt động làm giàu âm nhạc và cần sự kết nối với cảm xúc, tâm hồn và sự chú ý của bé. Nhạc không nên mở quá to và không nên nhanh. Hãy chọn những phiên bản chậm, mở vừa phải và bé sẽ vận động theo nhạc một cách rất tự nhiên.
Với các bài hát mới, chúng ta rất nên kết nối bé với bài hát đó thông qua một câu chuyện đơn giản. Khi bé đã được kết nối với bài hát thông qua câu chuyện, chúng ta có thể tự hát trong gia đình hoặc chúng ta có thể mở bài hát cho trẻ nghe, hoặc có thể mở nhiều phiên bản khác nhau của bài hát đó như là người khác hát, giai điệu được chơi bằng sáo, giai điệu được chơi bằng guitar… Và khi trẻ đã thuộc phần lớn giai điệu, khi đó ta có thể dùng bài hát/giai điệu đó để chơi các trò chơi vận động phù hợp cùng với trẻ và các thành viên khác trong gia đình. Với những hoạt động lặp đi lặp lại và được làm mới như vậy, nội dung âm nhạc này sẽ được khắc sâu và trở thành một kho báu giá trị cho sự phát triển âm nhạc trong những năm sau này của trẻ.
Và cuối cùng, xin tiết lộ với bạn một bí quyết vừa đơn giản nhất, vừa chính xác nhất – đó chính là trẻ của bạn. Bạn có thể thử tìm một số tác phẩm và cho bé nghe thử và quan sát thử phản hồi của bé, chính phản hồi của bé sẽ là hướng dẫn chính xác nhất để bạn có định hướng cho những lựa chọn tiếp theo của mình đấy! Em bé hạnh phúc và chú Sâm hi vọng em bé của bạn sẽ có được một môi trường âm nhạc giàu dinh dưỡng từ việc tìm tòi và quan sát của ba mẹ. Thân mến,
————–
Câu hỏi 2 của Yuyu Gem qua chương trình Bánh mới ra lò: Chú Sâm cho e hỏi là việc dạy âm nhạc hay làm việc của trẻ cần cố định,nếu vậy trong khi trẻ làm 1 việc khác (vd đánh răng) bé rất thích hay nghe kể chuyện,vậy khi đó mẹ có thể kể cho bé các câu chuyện bề âm nhạc như câu chuyện chú vừa kể ko? Hay lúc đó chỉ nên là các câu chuyện ngắn gọn,ko cần truyền đạt nhiều khiến trẻ phân tâm?
Trả lời: Việc chúng ta hướng dẫn bé nội dung âm nhạc mới như vận động với âm nhac, kể chuyện… nên được thực hiện vào 1 giờ cố định và 1 không gian cố định mà ít phân tâm nhất của gia đình. Việc lặp lại các nội dung cũ, thì tùy hứng thú và đề xuất của trẻ trong ngày, nếu bé đột nhiên thích và nhờ ba mẹ kể chuyện thì chúng ta cũng đáp ứng (nếu ta có thời gian và sẵn sàng), nhưng nên được thực hiện ở 1 chỗ cố định (góc làm việc cá nhân của bé).
Tuy nhiên âm nhạc là một phần hữu cơ trong hoạt động hằng ngày. Bạn sẽ thấy ta không hát vào giờ cố định, khi đó ta sử dụng việc hát ca, hoặc ngẫu hứng với âm nhạc bất kỳ khi nào ta thích và nó thành một phần sống động của đời sống. Tuy nhiên, lúc trẻ đang làm việc khác, bất kỳ khi nào trẻ (dưới 6 tuổi) đang biểu hiện tập trung với một công việc gì đó, đó là khi trẻ đang có 1 hứng thú riêng và sự chú tâm này cần được bảo vệ. Trừ khi đó là việc có hại thì mới phải dừng bé, điều hướng bé; còn các công việc không làm hại cho bé, cho người khác, cho môi trường thì đều đáng được bảo vệ và người lớn không làm phiền. Ngay cả những việc dường như vô nghĩa với người lớn như rửa tay 20 lần, đứng nhìn chằm chằm vô cái ba lô, nhìn ngắm đàn kiến… Sự tập trung đó cần được bảo vệ. Thế nên không nên sử dụng âm nhạc/chuyện kể làm tiếng ồn nền (kiểu như white noise, hay âm nhạc hành lang) cho các hoạt động trong ngày. Nếu bé ‘bắt’ mẹ hát lúc bé đánh răng thì hẹn bé ‘giờ chúng ta tập trung đánh răng rồi xong sau đó mình vào góc làm việc của con mẹ sẽ kể chuyện âm nhạc’. Nếu bé ăn vạ, thì mình thể hiện ý kiến rõ ràng vì việc này mang lại lợi ích cho sự phát triển của con. Những nội dung âm nhạc này là để giáo dục âm nhạc, không phải để thực hiện một cách ngẫu nhiên, dễ dãi theo hướng giải trí trẻ. Với trẻ thì trẻ có thể hát/lặp lại trò chơi vận động một cách tự phát vào bất kỳ lúc nào tùy mong muốn của bé. Vd: bé có thể ngồi ngân nga trong nhà vệ sinh, nhưng chúng ta thì sẽ không chủ đích hướng dẫn nội dung mới trong nhà vệ sinh đúng không bạn? Qua những hoạt động này chúng ta đang mang đến trẻ một cơ hội học tập, đang kết nối trẻ với một nội dung âm nhạc mới nên việc chỉnh chu trong lần giới thiệu đầu tiên để cảm xúc của trẻ được chạm đến trọn vẹn là điều rất quan trọng.
Ngoài ra còn 1 trường hợp khác là bài hát được sử dụng để làm điểm tham chiếu cho một số hoạt động trong ngày của bé như giờ ăn, giờ ngủ, dọn đồ chơi… Thì những nội dung âm nhạc này có mục đích thực tiễn chứ không hẳn là mục đích để giáo dục âm nhạc. Vd như chúng ta cũng sử dụng âm nhạc ở sân bay để làm tín hiệu lên máy bay, tín hiệu khẩn cấp, tín hiệu thông báo… Nhưng những thứ nhạc đó thì không dùng cho việc giải trí hay giáo dục âm nhạc đúng không bạn? Tương tự như vậy, bạn có thể có bài hát cho việc tắm rửa, việc rửa tay, việc đi ăn… và mục đích của nó chỉ dừng ở vai trò là điểm tham chiếu để trẻ chuyển tiếp sang các hoạt động một cách mịn màng và chủ động hơn.
Thân mến,