Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ
mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng
của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh
trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi
theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và
từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt
cuộc đời.
Hôm nay chúng tôi xin trả lời một câu hỏi dài từ một phụ huynh 31 tuổi từ tp Hồ Chí Minh ‘Xin chào Em Bé Hạnh
Phúc, Tụi mình là ba mẹ của 1 em bé gần 4 tuổi sống chung cùng ông bà, khi dịch xảy ra tụi mình thật sự đã gặp
khá nhiều khó khăn vì thiếu sự hỗ trợ của nhà trường và có 1 môi trường sẵn sàng cho bé tại nhà. Tụi mình thật sự
chưa là 1 ba mẹ có thể làm mẫu cho con của mình, và vì vậy hiện tại tụi mình đã thấy khá nhiều điều khiến tụi mình
suy nghĩ và thấy cần điều chỉnh về bản thân để giúp con vượt qua để có thể trở thành 1 em bé hạnh phúc trong nội
tại của chính mình. Rất mong chương trình có thể đưa ra nhiều gợi ý và lời khuyên cho tụi mình với 2 vấn đề bên
dưới:
Tụi mình thường đưa ra những khái niệm “đúng và sai” để con suy ngẫm về hành vi của mình mỗi khi con có hành
vi “quá đà”, thông thường là những hành vi rất rõ ràng trong việc đúng và sai về đạo đức hay đi quá giới hạn của 1
hoạt động nào đấy, như la hét người khác, quăng đồ, v.v. Thường thì bé đều nhận ra hành vi và nói “con sai rồi, con
xin lỗi”. Tụi mình cũng đang do dự không biết làm như vậy có được xem là 1 cách thức phù hợp để giúp con phát
triển từng ngày trong tâm thức và đưa ra giới hạn cho con không?
Vì tụi mình ở với ông bà nên thật sự không thể tác động hoàn toàn để thay đổi những quan niệm vốn đã trong tiềm
thức, mặc dù cũng đã cố gắng nói chuyện và làm mẫu trước mặt ông bà. Nhưng không tránh khỏi những điều thiếu
sót từ phía tụi mình, điển hình đó là việc tụi mình đã làm con hoảng sợ trong quá khứ nhưng không tỉnh thức để
nhận biết, vô tình đẩy ông bà vào việc thỏa hiệp hay dung túng cho hành vi không đúng của con, đó là nói dối. Tụi
mình đã phát hiện ra sự việc này trong những ngày dịch dã tại nhà, em bé có hành vi nói dối trong việc ăn uống
không lành mạnh của mình, che giấu để ăn kem, ăn bánh và kẹo. Khi được ba mẹ hỏi, em trả lời không đúng hoặc
ba mẹ bắt gặp hành vi mở tủ lạnh lấy kem ăn trong trạng thái lén lút. Không biết phải nói thế nào, mình đã vô cùng
thất vọng và buồn khi chứng kiến cảnh tượng này ở con mình. Tụi mình có dành thời gian suy ngẫm, thấy hành vi
này đến từ việc trong quá khứ đã làm em hoảng sợ, dẫn đến bây giờ em rất muốn nhưng không dám xin phép, vì
sợ ba mẹ không cho hoặc la mình.
Mình đã bình tâm và ghi nhận cảm xúc cùng con “có phải con rất muốn ăn kem nhưng sợ ba mẹ la không? Mẹ
nghĩ, ăn kem cũng không phải là vấn đề mình cần che giấu, con có thể nói với ba mẹ về việc con rất muốn ăn kem
trước khi con ăn, và mình chỉ thỉnh thoảng ăn vì nó không tốt cho sức khỏe của mình như việc sâu răng hay sẽ bị
ho”, sau đó bé có phản hồi “con nhớ rồi, con xin lỗi mẹ”. Và vẫn tiếp tục hành vi như vậy, tụi mình chứng kiến và
vẫn nói với con như cách trên. Mình cũng có dặn ông bà không mua, nhưng việc này có lẽ không hiệu quả.
Mình đang phân vân việc tụi mình đang làm với con có phù hợp chưa, vì sự việc vẫn tiếp tục diễn ra, mình nhận
thấy con vẫn chưa sử dụng được ý chí của bản thân mặc dù có phản hồi với sĩ ba mẹ là hiểu, và mình cũng tin là
con hiểu. Hoặc nếu con không hiểu thì con đang cần sự hỗ trợ gì thêm. Mong chương trình giúp đỡ bằng 1 giải
pháp tỉnh thức cho chính tụi mình để cùng giúp đỡ và đồng hành với con. Rất cảm ơn chương trình Radio đầy tính
nhân văn và cộng đồng.’
Chào bạn, là những người làm việc trực tiếp với trẻ thơ, chúng tôi rất đồng cảm với những vấn đề bạn gặp phải và
hoàn toàn hiểu mức độ nghiêm trọng của tình huống đối với con trẻ của bạn. Vấn đề của gia đình của bé nhà bạn
là một vấn đề phổ biến mà các trẻ dưới 6 tuổi gặp phải trong giai đoạn đại dịch này. Trong thời gian nghỉ dịch, trẻ 0-
6 mặc dù không đến trường, nhưng trẻ vẫn luôn luôn có một công việc, một nhiệm vụ liên tục, không ngừng nghỉ
phải làm đó là công việc xây dựng và phát triển bản thân. Trẻ làm việc 24h 7 ngày, không nghỉ cuối tuần, không
nghỉ quốc lễ và cũng không thể nào nghỉ vì đại dịch Covid. Bình thường trẻ sẽ đến trường hằng ngày và có những

hoạt động phù hợp với trẻ ở trường, nhưng trong những thời gian giãn cách xã hội, khi trẻ không đến trường thì trẻ
ít có cơ hội được tiếp cận với những hoạt động này. Không phải gia đình nào cũng được cung cấp cho trẻ được
những hoạt động phù hợp để trẻ thực hiện công việc phát triển bản thân. Và như ta thường nói – nhàn cư vi bất
thiện. Về điều này, bản chất của người lớn và trẻ là như nhau, mọi con người đều cần làm những công việc yêu
thích để có được trạng thái tâm lý cân bằng, lành mạnh. Ở đây chúng tôi nói công việc ở nghĩa rộng chứ không chỉ
công việc với nghĩa hẹp là mưu sinh. Khi được làm công việc yêu thích thì tâm trạng chúng ta thoải mái, cân bằng,
an yên. Chúng ta thấy tự tin, và thấy mình có ích, có giá trị, yêu đời, chúng ta trở nên vui vẻ, hài hòa, hợp tác với
người xung quanh. Còn khi không có công việc, chúng ta trải qua trạng thái tâm lý chán nản, thất vọng. Điều này
lại đặc biệt quan trọng với trẻ 0-6 tuổi – giai đoạn mà trẻ đang xây dựng nhân cách và nền tảng của đời sống tâm
lý. Những năng lượng để thực hiện việc xây dựng nhân cách, khi không được sử dụng đúng mục đích sẽ bị xì ra
theo cách không mong muốn. Những năng lượng này cũng như nước chảy trong một dòng suối, nếu nó chảy
thuận lợi theo đường đi đúng của dòng chảy, dòng nước sẽ hiền hòa. Nhưng nếu như dòng nước này bị chặn, bị
ngăn lại, bị cản trở, thì dòng nước trở nên hung dữ và cảm tưởng như không thể nào kiểm soát nổi. Thế nên bạn
sẽ nhìn thấy những biểu hiện lạc hướng của con trẻ xuất hiện nhiều trong những giai đoạn mà trẻ không kiếm
được các công việc hay hoạt động phù hợp với nhu cầu của trẻ.
Trong trường hợp của bạn, rất quan trọng là bạn phải ghi nhớ rằng trẻ đang trong hành trình phát triển và chưa đạt
đến trạng thái chính chắn của con người trưởng thành. Một vài biểu hiện tiêu cực trong hành vi không có nghĩa là
đứa trẻ này đã trở nên vô vọng rồi. Chính vì đang trong tiến trình phát triển, nên tình trạng hiện tại của trẻ chỉ là 1
tình trạng tạm thời mà thôi. Nhưng nói như vậy cũng không có nghĩa là chỉ cần niềm tin là đủ mà chẳng cần làm gì
hết. Vậy bây giờ hãy xem thử chúng ta có thể làm gì để giúp trẻ quay trở lại trạng thái tâm lý cân bằng, bình ổn,
quay về con đường tự nhiên của sự phát triển trong điều kiện hạn chế của đại dịch.
Điều đầu tiên là cần điều chỉnh kỳ vọng. Không có gì sai khi bạn kỳ vọng, nhưng bạn phải kỳ vọng đúng độ tuổi thì
khi đó kỳ vọng của bạn mới có thể được trẻ đáp ứng. Kỳ vọng đúng độ tuổi có nghĩa là phải tương ứng với năng
lực của trẻ trong giai đoạn đó. Ví dụ trẻ của bạn 4 tuổi, ý chí có ý thức của trẻ chưa phát triển mạnh mẽ đến mức
trẻ có thể luôn làm theo hướng dẫn và đề xuất của người lớn. Vậy nên kỳ vọng là ba mẹ nói gì hợp lý con cũng sẽ
làm theo là kỳ vọng sai độ tuổi, và vì thế chúng ta sẽ sớm thất vọng. Nói ngắn gọn, đừng kỳ vọng điều gì mà trẻ
chưa có khả năng làm. Đừng ra mệnh lệnh gì mà trẻ không biết làm.
Điều thứ 2, kỳ vọng còn cần phù hợp với bối cảnh, hoàn cảnh gia đình, môi trường. Trong câu hỏi bạn có nói về
việc môi trường ở nhà không sẵn sàng, ông bà không hiểu và không hợp tác, quá khứ trẻ đã bị làm cho hoảng sợ.
Thế nên với bối cảnh như vậy thì hành vi của trẻ biểu hiện ra như bạn mô tả là rất hợp logic. Giống như bạn nhồi
bột làm bánh, nếu bạn cho thêm bột gừng vào thì đương nhiên nó sẽ ra bánh gừng chứ không thể ra bánh quế
được. Việc hiểu hoàn cảnh môi trường của con sẽ giúp ta chấp nhận hành vi của con, và đồng thời chỉ ra đường
hướng để thay đổi hành vi con trẻ. Sự thật là con trẻ hấp thụ và mô phỏng toàn bộ môi trường. Thế nên một số ba
mẹ thường la con rằng ‘Con chỉ được làm theo lời mẹ nói, không được làm theo điều mẹ làm’, là một việc bất khả
thi và hoàn toàn khôi hài ở lứa tuổi này. Nếu bạn đã quan sát ra các vấn đề từ môi trường mà tạo ra hành vi ở đứa
trẻ, thì chúng ta cần thay đổi môi trường một cách tương ứng. Ví dụ nếu trẻ đã có dấu hiệu nói dối, che đậy, lén
lút… đó là dấu hiệu cho thấy chúng ta cần có cách giao tiếp hiệu quả hơn với con để con cảm thấy tin tưởng cha
mẹ và qua đó có thể bộc lộ, bộc bạch với cha mẹ mà không e ngại. Và vì thói quen này đã được hình thành, chúng
ta sẽ mất nhiều thời gian để xóa bỏ nó và hình thành thói quen mới. Bạn vẫn còn vài năm nữa để nỗ lực tạo kết nối
tin cậy, nhân văn với con. Nếu bạn bỏ lỡ vài năm còn lại này thì sau đó vô cùng khó để trẻ có thể giúp trẻ xây dựng
niềm tin đó với cha mẹ và người xung quanh, và khi đó sự không tin tưởng vào người lớn trong môi trường sẽ trở
thành 1 phần trong cách tâm trí của trẻ vận hành. Trẻ sẽ thu mình nếu thấy bị đánh giá, bị sửa lỗi thường xuyên, bị
ngăn cấm, cấm đoán… Hãy cố gắng tạo ra nhiều cách khác nhau qua đó trẻ có thể mở lòng và được người lớn
đón nhận. Ví dụ: Hãy dành thời gian khơi gợi cho trẻ kể lại các chuyện trong ngày mà không đánh giá, không sửa
lỗi gì trẻ, chỉ đơn giản là lắng nghe chủ động và xác nhận lại những điều bạn đã nghe với thái độ chia sẻ. Cuối
ngày hãy cùng trẻ điểm lại những điều tích cực mà trẻ đã làm, những thời điểm hạnh phúc mà bạn đã trải qua cùng
con. Hãy sáng tạo và cố gắng tìm những cách khác nhau để thực sự bước vào thế giới của con và kết nối với nội
tâm của con. Bạn có thể đọc thêm cuốn sách Học làm cha mẹ hiệu quả, một cuốn sách rất đáng tin cậy của tiến sĩ
Thomas Gordon để tìm hiểu sâu hơn về những kỹ thuật nhân văn hiệu quả để làm người đồng hành với con.

Điều thứ 3: Em bé của bạn cần được hỗ trợ để làm mạnh mẽ hơn ý chí của mình. Thường chúng ta chỉ quan tâm
đến việc bổ não hay làm cho trẻ thông minh nhưng lại không hề quan tâm đến bồi đắp ý chí. Ý chí là một phần vô
cùng quan trọng của tâm trí chi phối mọi hoạt động của con người. Như bạn đã nhận ra là những điều bạn nói trẻ
hiểu nhưng dường như ý chí của trẻ chưa đủ mạnh để thực hiện. Vậy chúng ta cần cung cấp cho trẻ những dinh
dưỡng tâm lý như thế nào để nuôi dưỡng ý chí. Chúng tôi xin gợi ý cho bạn một số giải pháp để hỗ trợ ý chí của
trẻ trong môi trường gia đình như sau:
Trao tự do cho trẻ độc lập: Sự độc lập của trẻ cũng chính là hỗ trợ ý chí. Thê nên bạn hãy cố gắng tạo
môi trường cho trẻ độc lập trong việc ăn ngủ, hoạt động, vệ sinh, tự giải quyết vấn đề, tự xử lý các tình
huống xã hội xoay quanh trẻ. Khi chúng ta để trẻ tự làm, đương nhiên sẽ lộn xộn, bừa bộn và không như ý
chúng ta. Nhưng trẻ cần sự lộn xộn đó trong những năm đầu đời cho sự ngăn nắp, chỉn chu sau này cuả
trẻ. Hãy vượt qua nỗi sợ hãi về lượng ăn của trẻ, về việc trẻ tự tắm thì không đủ sạch, tự đánh răng thì
không đủ kỹ… Và hướng dẫn để trẻ tự chăm sóc bản thân mình. Cảm giác rằng mình có thể chăm lo cho
chính mình là một cảm giác rất mạnh mẽ và mang lại sự cân bằng tâm lý cho con người ở mọi độ tuổi.
Cho sự lựa chọn và trao quyền cho trẻ kiểm soát cuộc sống của mình: Trẻ cần được lựa chọn để nuôi
dưỡng khả năng ra quyết định và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Lựa chọn đưa ra cần ở trong
khả năng trẻ có thể ra quyết định được, ví dụ: chọn quần áo để mặc, chọn sách để đọc, chọn món ăn,
chọn lượng ăn, chọn đồ chơi… Không cho trẻ chọn những thứ mà không có sự lựa chọn, không sẵn có
hay vượt qua khả năng quyết định của trẻ.
Khi trẻ vượt giới hạn, tức là trẻ làm các việc gây hại cho bản thân, cho người khác, cho môi
trường, chúng ta can thiệp: Chúng ta can thiệp bằng lời nói hoặc hành động tùy tình huống và tùy đứa
trẻ. Có những trẻ chỉ cần nhắc đến điều cần làm là trẻ đã nhận ra và tự điều chỉnh hành vi. Có những trẻ
trong thời gian bất ổn về tâm lý thì không có được sự kiểm soát tốt và vì thế chúng ta có thể sẽ cần phải
dừng trẻ, tách trẻ ra khỏi bối cảnh hoặc tách vật ra khỏi trẻ nếu cần thiết. Tuy nhiên phải rất tỉnh táo trong
những trường hợp này bởi vì nếu không tỉnh thức, rất dễ rơi vào kiểu mối quan hệ của kẻ cầm quyền, và
khi đó thay vì nuôi dưỡng ý chí của trẻ, bạn chỉ đang gieo những hạt giống của chống đối, bức xúc trong
trẻ mà thôi. Chúng tôi sẽ quay lại chủ đề quan trọng này vào những radio tới để có thời lượng dư dả hơn
cho việc đào sâu vào chủ đề này.
Tránh việc lý luận với trẻ ở độ tuổi này: Việc sa vào phân tích đúng sai khiến tâm trí của trẻ bị dẫn dắt đi
lòng vòng không cần thiết. Việc lý luận chỉ phù hợp với các trẻ đã sang nhóm tuổi tiểu học, nhóm tuổi mà
năng lực lý luận đã hình thành, đó là thời điểm bạn có thể tranh luận, thỏa thuận với trẻ. Còn nhóm tuổi
dưới 6, thông thường trẻ chỉ quan tâm đến ‘What – cái gì’ ‘How – như thế nào’, chứ không phải ‘Why – tại
sao’. Nên chúng tôi không khuyến khích phụ huynh sa vào giải thích quá nhiều. Thay vì vậy nói ngắn gọn,
đúng trong tâm và nói rõ việc mình muốn con làm. Ví dụ, khi con hét, bạn làm động tác tay ra hiệu và nói
‘Hạ âm lượng con ơi’; khi trẻ ném đồ, nói với trẻ ‘Con mang cái đồ đó để lại chỗ cũ đi’; khi con ăn kem
trước khi ăn, thì nói với bé ‘Đồ ngọt mình ăn sau bữa ăn chính. Giờ con lỡ ăn rồi thì thôi nhưng lần sau con
nhớ hỏi mẹ trước khi ăn nhé.’
Kiểm soát môi trường để tránh các tình huống bạn không kỳ vọng: Ví dụ nếu bạn không muốn con ăn
đồ ngọt bừa bãi thì bạn cần cất đặt đồ ngọt ngoài tầm tay của bé, và chỉ đưa xuống trong những thời điểm
phù hợp cho trẻ ăn. Việc này chỉ cần thực hiện trong giai đoạn trẻ chưa đủ ý chí để kiểm soát, còn một khi
trẻ đã đủ khả năng kiểm soát thì chúng ta không cần phải kiểm soát môi trường theo cách này nữa. Bạn
thông báo về những cách vận hành trong gia đình mà bạn điều chỉnh để trẻ cùng hợp tác. Chúng ta thông
báo vào những thời điểm mà trẻ có tâm trạng thoải mái ví dụ nhưng trong giờ cả nhà ăn cơm tối, chứ
không phải lúc tình huống không mong muốn đang diễn ra. Ví dụ bạn nói với cả gia đình ‘Mẹ có mua kem
cho tuần này, mỗi ngày mỗi người được ăn 1 cây, nhưng đây là đồ ngọt nên chúng ta ăn sau giờ ăn. Ai
muốn ăn sau bữa sáng, bữa trưa hay bữa tối là tùy mỗi người nhé’. Khi đã quyết định áp dụng một cách
vận hành, cách ứng xử nào đó thì cần giới thiệu với trẻ và cần phải nhắc nhở trẻ trong thời gian ban đầu vì
trẻ cũng như người lớn đều có thể quên. Và đồng thời quy tắc là cho tất cả mọi người thế nên người lớn
cũng cần làm được như những điều ta kỳ vọng trẻ làm. Bạn có thấy rằng thông thường người lớn sẽ nói

to, không kiểm soát khi có bạn bè đến chơi nhà, vậy mà khi trẻ la hét vì hào hứng ta lại thấy không chấp
nhận được. Như vậy thật là không công bằng với trẻ đúng không ạ? Thế nên trong gia đình chỉ nên có rất
ít quy tắc nhưng nếu đã đưa ra quy tắc thì cả gia đình cần cùng thực hiện và duy trì.
Cung cấp các hoạt động phù hợp cho trẻ làm: Đây là yếu tố tiên quyết để trẻ dần dần đạt được ý chí
mạnh mẽ và có khả năng kiểm soát hành vi tốt hơn. Ở môi trường gia đình bạn hãy cho trẻ tham gia các
công việc trong gia đình. Có trẻ sẽ thích nấu ăn trong bếp để làm các hoạt động như cắt gọt, bằm, lột, giã…
thì bạn hãy tạo cho trẻ nhiều cơ hội trong bếp nấu ăn với mẹ. Có trẻ thì thích các hoạt động kỹ thuật như
dùng cưa, vặn vít, chà giấy nhám… thì hãy cho trẻ làm hoạt động như gỡ các linh kiện của một cái quạt cũ
ra rồi lắp lại… Có trẻ lại thích chùi dọn, thì những hoạt động như lau rửa xe máy, giặt chiếu… sẽ phù hợp
hơn… Các hoạt động chăm sóc môi trường xung quanh này vô cùng diệu kỳ để giúp trẻ quay về với trạng
thái tâm lý bình ổn, an yên. Quan trọng là tìm được hoạt động đúng sở thích và hướng dẫn chậm rãi cho
trẻ và trao tự do cho trẻ làm mà không ngần ngại những sự bừa bãi và chưa hoàn thiện trong công việc
của trẻ. Đừng sa vào việc sửa lỗi, lỗi là cơ hội học tập, cơ hội cho tâm trí trẻ làm việc và hoàn thiện. Quan
trọng là bảo vệ hứng thú và niềm vui với các hoạt động có mục đích. Chỉ khi trẻ trải nghiệm niềm hạnh
phúc khi làm các công việc có ý nghĩa, khi đó những lệch lạc của trẻ sẽ được sửa chữa và điều chỉnh.
Hiệu quả của những hoạt động việc nhà – thực hành cuộc sống này là vô cùng kỳ diệu mà tất cả các môi
trường Montessori đều nhìn thấy hằng ngày hằng giờ. Đây lại là nhóm hoạt động mà bạn rất dễ thực hiện
tại môi trường gia đình. Hãy bắt đầu thử với em bé của bạn nhé, chúng tôi tin rằng bạn sẽ trải nghiệm phép
màu từ những hoạt động giản dị, bình thường này.
Và quan trọng là hãy luôn giữ niềm tin ở con trẻ. Con trẻ là niềm hi vọng, luôn tâm niệm về điều này sẽ giúp bạn có
động lực mạnh mẽ để thay đổi và tiếp tục hỗ trợ em bé của bạn. Chúng tôi xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu
bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ:
embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài
viết đi theo triết lý ‘Dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân
cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.