Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có
sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực
tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi
thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua
việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm
lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái
nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời.
Embehanhphuc nhận được một câu hỏi từ một phụ huynh 26 tuổi đến từ Đaklak: ‘Trẻ học thẻ sớm từ 6
tháng tuổi liệu có hiệu quả. Có thể tìm hiểu ở đâu để có thể áp dụng việc học thẻ cho con thật hiệu quả.’
Chào bạn, xin cảm ơn câu hỏi của bạn. Mặc dù là một câu hỏi ngắn gọn với thông tin rất cụ thể, nhưng
lại đi thẳng vào một tranh luận vô cùng nóng hổi trong giáo dục trẻ đầu đời – đó chính là Giáo dục sớm
hay giáo dục đúng? Vì thế Embehanhphuc sẽ vừa trả lời phần câu hỏi cụ thể của bạn, vừa sẽ đưa ra một
số lăng kinh để cha mẹ, người giáo dưỡng trẻ sơ sinh sử dụng để phản biện lại khái niệm trong ngoặc
kép ‘Giáo dục sớm’ này.
Để xác định được liệu việc học thẻ sớm, hay nói chung về mọi hoạt động ta giới thiệu đến trẻ là có hiệu
quả hay không thì trước hết ta phải biết rõ mục đích của việc giới thiệu hoạt động đó là gì? Bạn phải xác
định là dùng thẻ hay flashcard cho trẻ 6 tháng tuổi để làm gì? Trong câu hỏi của bạn không trình bày
mục đích này, thế nên chúng tôi đã phải dùng google để tìm kiếm thông tin về các loại thẻ hay flashcard
dùng cho trẻ sơ sinh, và từ hầu hết những bài viết mà chúng tôi tìm thấy được thì các mục đích thường
được nhắc đến là để kích thích thị giác, tận dụng giai đoạn ‘vàng’ của sự phát triển não bộ, hoặc để trẻ
biết màu, biết hình dạng, để trẻ sớm biết đọc, biết số… Bây giờ chúng ta sẽ đi vào từng mục đích để xem
thử flashcard hay thẻ có thật sự giúp trẻ không nhé?
Nếu như mục đích của các tấm thẻ này là để kích thích thị giác đầu đời thì phương tiện này có thể nói là
không cần thiết. Đúng là khi em bé mới ra đời, thị giác của em bé đang dần hoàn thiện các năng lực căn
bản của thị giác như khả năng dò mắt theo vật chuyển động, khả năng phân biệt màu và sắc độ, khả
năng nhìn được chiều sâu… Tiềm năng để hình thành những năng lực này có tồn tại trong mọi trẻ nếu
trẻ đó được sinh ra với thể chất khỏe mạnh bình thường tức là không có bất thường bẩm sinh trong hệ
thống thị giác. Trong những tuần đầu tiên, việc liên tục được tiếp xúc với mẹ, được mẹ cho bú, ôm ấp

trò chuyện trong vòng tay mẹ, sẽ cho bé những kích thích thị giác phù hợp nhất với thị giác non trẻ của
bé. Khoảng cách 20cm từ đôi mắt bé khi bú mẹ, đến gương mặt của người mẹ đã được tự nhiên tính
toán hoàn hảo, vừa trùng khít với khoảng cách mà trẻ trong những tuần đầu đời có thể nhìn.
Sau tầm 2 tháng, ngoài những trải nghiệm với mẹ, bé còn nên được tạo điều kiện quan sát, tiếp xúc với
những con người và những sinh hoạt thông thường trong không gian gia đình như là ba nấu ăn, bà giặt
quần áo, ông tưới cây, bóng cây, bóng lá trong vườn, một chiếc chuông gió bên cửa sổ, một bình hoa
trên bàn…. Thứ đáng giá nhất bạn có thể trao cho trẻ lại chính là thứ mà bạn không phải đầu tư bất kỳ
chi phí nào. Cuộc sống vốn dĩ đầy màu sắc, đầy hình dạng, đầy âm thanh, đầy mùi vị… Vậy tại sao không
trao cho trẻ sự đa dạng, phong phú đó của đời sống mà lại cần phải giới hạn trẻ trong những tập
flashcard cứng nhắc, những thức chỉ cung cấp những lát cắt giới hạn, chỉ với hình ảnh 2 chiều của cuộc
sống đa chiều này? Trao cho trẻ những điều có thật, để trẻ tham dự vào đời sống của chúng ta là ta
đang cung cấp kích thích phù hợp, lý tưởng nhất cho không chỉ thị giác mà mọi giác quan, vận động,
ngôn ngữ, trí tuệ của trẻ.
Còn mục đích dùng những flashcard để dạy trẻ hình dạng, chữ số, chữ cái, để trẻ biết đọc, biết làm toán
sớm thì sao? Hoạt động học tập của trẻ là một hoạt động tự nhiên, hữu cơ không thể tách rời khỏi sự
sống, đời sống của trẻ. Trẻ nào cũng sinh ra với tình yêu vô bờ bến và đồng thời vô thức cho việc học
tập. Bất kỳ trẻ nào cũng say mê khám phá, thử nghiệm trong môi trường kể cả khi trẻ còn nằm một chỗ
thì chúng ta vẫn có thể thấy những biểu hiện đầu đời này của việc học tập của trẻ. Trẻ múa bàn tay
trước mặt và thăm dò tìm hiểu nó, trẻ gặm tấm thảm ngủ, trẻ ném muỗng, ném ly, trẻ dấu một quả
banh dưới miếng vải… Tất cả đếu là những biểu hiện của quá trình học tập tự thân của trẻ. Mặc dù việc
học tập là việc tự nhiên của trẻ, nhưng việc giáo dục lại là việc của cha mẹ, thầy cô. Hai việc này không
phải là một. Chính vì không phải là một nên đôi lúc sẽ có khoảng cách giữa việc học tập của trẻ và việc
dạy dỗ, giáo dục của cha mẹ, thầy cô. Khi việc giáo dục của người lớn không đồng điệu được với các quy
luật học tập tự nhiên trong trẻ, khi đó mâu thuẫn diễn ra và dẫn đến các biểu hiện lệch lạc của việc học
tập như sợ học, chán nản khi vào lớp, không hợp tác với người hướng dẫn, trốn tránh… Khi trẻ lớn, ta dễ
dàng nhìn thấy khoảng cách này thông qua các phản ứng của trẻ với việc đến trường đến lớp, bởi vì trẻ
lớn đã biết cách thể hiện, biểu lộ, phát biểu cảm xúc và ý kiến cá nhân của mình và cha mẹ rất dễ dàng
để dò hỏi, nhận ra nếu việc giáo dục ở trường lớp không thỏa mãn được trẻ. Tuy nhiên với trẻ nhỏ, và
đặc biệt trẻ sơ sinh thì điều này là không thể, trẻ chưa có năng lực thể hiện đó. Dù ta làm gì, thì trẻ cũng
không tiến tới và nói cho chúng ta biết là chúng ta có đang làm trẻ thõa mãn hay không. Vì thế để biết
được liệu việc giáo dục ta đang làm có thực sự thuận tự nhiên hay không chúng ta cần kiến thức và quan

sát. Chúng ta cần có kiến thức về cách học tập của trẻ sơ sinh, dạng thức tâm trí của trẻ, và qua đó đưa
đến trẻ cái trẻ thực sự cần để trẻ phát triển chứ không phải đưa cho trẻ cái mà chủ quan ta cho rằng trẻ
cần. Nên điều rất quan trọng của người làm giáo dục với trẻ ở bất kỳ độ tuổi nào, đặc biệt là độ tuổi trẻ
sơ sinh, kể cả là cha mẹ hay thầy cô, đó là phải hiểu được cách học của trẻ, và điều chỉnh việc giáo dục
của mình để thuận theo các quy luật học tập tự nhiên vận hành trong trẻ. Chúng tôi gọi đây là Giáo dục
hữu cơ, tức là giáo dục mà người lớn thực hiện với trẻ nhưng trong mối liên hệ với sự sống, đời sống của
trẻ và thuận theo, nương theo các quy luật tự nhiên chi phối sự phát triển tự nhiên của trẻ. Thế nên với
em bé 6 tháng chúng ta chỉ cần quan sát cũng có thể thấy rằng trẻ hoàn toàn không có nhu cầu biết hình
dạng, biết màu sắc, biết số học, biết chữ số, chữ viết làm gì cả. Tất cả những thứ đó là thứ trẻ cần biết ở
những nhóm tuổi sau này, khi trẻ hội nhập sâu hơn với xã hội, trường học, thì khi đó trẻ mới cần biết và
mới có động lực tìm hiểu. Trước 3 tuổi trẻ chỉ thấm hút toàn bộ môi trường một cách vô thức mà không
có nhu cầu sắp xếp, phân loại, lý giải về thế giới xung quanh mình. Tầm khoảng 3 tuổi, cùng với sự phát
triển lên một giai đoạn mới của não bộ, trẻ mới có năng lực nhận thức được hình dạng, màu sắc trong
thế giới đa chiều, đa sắc mà trẻ đã hấp thụ trong những năm đầu đời. Thế nên việc đưa các flashcard
hình dạng, màu sắc cho trẻ trước thời điểm 2,5 tuổi là vô nghĩa, thậm chí còn là một sự lãng phí thời
gian của trẻ. Còn nếu trẻ sau 2,5 tuổi thì bạn có thể đưa, có thể không đưa cũng không sao. Bởi vì thông
qua việc người lớn gọi tên chính xác trong môi trường như bông hoa màu vàng, cái áo màu đỏ, quả banh
màu xanh, cái bánh hình tròn, cái bàn hình chữ nhật thì trí tuệ của trẻ cũng có thể tự trừu tượng hóa và
nhận ra được các đặc tính này. Còn với các thẻ chữ số và chữ cái thì nếu bạn có hoạt động phù hợp cho
trẻ thì có thể giới thiệu với trẻ ở giai đoạn trẻ lên 4, lên 5 hoặc muộn hơn cũng không sao hết. Không có
gì phải vội, chữ số, chữ cái đơn thuần chỉ là thông tin, cũng như đọc, viết, làm toán, đơn thuần cũng chỉ
là kỹ năng, con người có thể nạp thông tin và học kỹ năng vào bất kỳ thời điểm nào của cuộc đời. Điều
quan trọng cần ghi nhớ là con người chỉ có thời gian ngắn ngủi để hình thành các năng lực và tạo hình
nhân cách trong vài năm đầu đời mà thôi.
Vậy với mục đích để tận dụng giai đoạn vàng của não bộ thì sao? Đúng là 2 năm đầu tiên của trẻ là 2
năm mà trẻ bùng nổ các khớp thần kinh. Trẻ sinh ra với hàng tram tỉ nơ ron thần kinh nhưng những nơ
ron này lại chưa kết nối với nhau. Giống như có cả hàng trăm tỉ chiếc điện thoại trên trái đất nhưng chưa
có chiếc nào được nối dây. Chính vì thế tiềm năng truyền thông tin, trao đổi là rất lớn nhưng lại cần
được hiện thực hóa. Và trẻ hiện thực hóa điều này bằng mọi tương tác với môi trường. Với mỗi trải
nghiệm mà trẻ có – bất kỳ trải nghiệm gì cũng vậy, một loạt các khớp thần kinh được kết nối. Vì thế
không phải chỉ những trẻ được dùng flashcard thì những khớp thần kinh này mới được kết nối. Trên
thực tế, điều đã được nhiều nghiên cứu khoa học xác nhận và chính các ba mẹ cũng hoàn toàn tự cảm

nhận và đánh giá được, đó là các trải nghiệm thực của đời sống lại là những trải nghiệm chất lượng hơn
rất nhiều so với flashcard. Ví dụ, nếu chúng ta đưa cho trẻ 1 tấm flashcard có hình quả xoài và giới thiệu
‘Đây là quả xoài’ so với việc em bé này được cầm, nắm, sờ chạm, ngửi mùi, nếm mùi vị đậm đà, riêng
biệt của quả xoài thì phương án nào sẽ mang đến cho trẻ các kết nối thần kích đa dạng hơn ạ? Một tấm
thẻ chỉ mang đến 1 hình ảnh 2 chiều, nếu so sánh với cuộc sống đa chiều, đa sắc chắc chắn những trải
nghiệm thật trong đời sống sẽ mang đến cho trẻ vô vàn các kết nối thần kinh chất lượng. Sau 1 năm đầu
đời, trọng lượng não bộ của trẻ tăng trưởng gấp 3 lần. Và đến 6 tuổi thì trọng lượng não của trẻ bằng
95% trọng lượng não người trưởng thành. Thông tin về sự tăng trưởng trọng lượng này, thường được
truyền thông, thương mại lấy ra để quảng cáo và đôi lúc bị đánh tráo khái niệm khiến ba mẹ nhầm
tưởng rằng đây là giai đoạn học tập siêu việt nên phải nhồi thật nhiều thông tin, kiến thức cho trẻ.
Nhưng đó chưa phải là toàn bộ bức tranh. Não bộ của trẻ tăng trưởng ngoạn mục trong vài năm đầu
đời, nhưng sự quan trọng không phải nằm ở phần lượng của sự phát triển mà nằm ở phần chất của sự
phát triển. Đây không phải là giai đoạn trẻ nạp các thông tin kiểu dữ liệu, mà chính là giai đoạn mà cấu
trúc tâm trí của trẻ được hình thành. Thông tin, dữ liệu có thể nạp vào bất kỳ thời điểm nào của cuộc
đời. Còn cấu trúc tâm trí, các năng lực căn bản của tâm trí như vận động, ngôn ngữ nói, trí thông minh,
cảm xúc, ý chí… thì chỉ hình thành trong khoảng thời gian ngắn ngủi này. Nói một cách đơn giản đây là
giai đoạn trẻ đang xây dựng hệ thống khung cho bộ máy học tập và bộ máy vận hành trọn đời của mình.
Nhiệm vụ thiết yếu và quan trọng tối hậu như vậy nhưng lại chưa được ba mẹ, thầy cô ghi nhận đúng
mực. Thay vào đó, các ba mẹ lại thường trả lời nhầm nhu cầu phát triển của con bằng cách cung cấp thật
nhiều chữ số, chữ cái, hình dạng, màu sắc, từ vựng… cốt sao cho con nạp thật nhiều thông tin và đặt em
bé của chúng ta vào đường đua thành tích ngay từ những tháng đầu tiên của cuộc đời. Chính vì trẻ đang
xây dựng cấu trúc nhân cách và nền tảng tâm trí, thay vì mang đến cho trẻ những thông tin đa phần là
vô ích qua flashcard, Embehanhphuc xin gợi ý cho bạn một số nhu cầu phát triển thiết yếu của trẻ trong
năm đầu tiên của đời và qua đó bạn có thể nhìn nhận lại môi trường và tập trung nỗ lực của mình vào
việc trả lời những nhu cầu này. Cụ thể trong năm đầu tiên trẻ có 4 nhu cầu thiết yếu như sau:
 Nhu cầu thứ nhất và quan trọng nhất của trẻ sơ sinh là gắn kết với người chăm sóc chính và qua
đó xây dựng niềm tin căn bản với thế giới xung quanh như là một nơi đáng tin cậy, một nơi mà
các nỗ lực giao tiếp của trẻ được lắng nghe và được trả lời. Niềm tin căn bản với thế giới này
cũng là nền tảng để trẻ xây dựng niềm tin căn bản với chính bản thân mình như là một con
người có năng lực, có tiếng nói, có ích cho chính mình và cho cộng đồng. Hai niềm tin căn bản
này xây dựng thông qua những trải nghiệm với người chăm sóc chính, tốt nhất là mẹ đẻ của em,
trong năm đầu tiên của cuộc đời. Một em bé có gắn kết đầy tin tưởng, được yêu thương vô điệu

kiện, được chăm sóc chu đáo bởi 1 người thân yêu thì lớn lên trở thành một con người cân
bằng, hạnh phúc và có niềm tin để vượt qua các thử thách, sóng gió gặp phải trong cuộc đời.
 Nhu cầu thứ 2 là nhu cầu vận động. Trẻ cần được trao tự do vận động ngay từ lúc sinh ra. Chính
vì thế chúng ta cần mặc cho trẻ các quần áo thoải mái và hỗ trợ vận động. Chúng ta tránh quấn
bé, tránh đặt bé vào các loại dụng cụ gây nguy hiểm như ghế tập ngồi, xe tập đi, đai nhún… mà
cần để bé luyện tập vận động tự thân ở tốc độ của bé. Để có thêm thông tin, mới bạn nghe
thêm radio số 10 – Lựa chọn hoạt động kích thích vận động cho trẻ 0-3. Chúng ta cần sắp xếp lại
môi trường để tạo cho trẻ không gian rộng rãi khi trẻ bắt đầu bò, đi, chạy. Chúng ta cần ở bên
cạnh để đảm bảo an toàn nhưng vẫn tin tưởng trẻ để trẻ luyện tập đứng, bò, trườn, đi men,
trèo, đu… Nếu gia đình có điều kiện, nên cung cấp thêm 1 số thiết bị vận động như thang
pickler, xà đu, thanh vịn, ròng rọc… Còn nếu gia đình không có điều kiện, hãy tận dụng các đồ
dùng trong gia đình và cho trẻ các trải nghiệm cần thiết như bò lên cầu thang, vịn thành giường
để đi, bám khung cửa sổ đứng dậy… hoặc tận dụng các khu vui chơi vận động công cộng để cho
trẻ các trải nghiệm này hằng ngày.
 Nhu cầu thứ 3 là nhu cầu xây dựng ngôn ngữ nói. Trẻ cần được nhúng trong một môi trường
giàu tính ngôn ngữ để lắng nghe, thấm hút và từ đó xây dựng ngôn ngữ của trẻ thông qua việc
mô phỏng lại. Thế nên chúng ta cần quan sát để trả lời các tín hiệu giao tiếp của trẻ ngay từ
những giây phút đầu đời. Chúng ta cũng trò chuyện với trẻ và làm mẫu hội thoại 2 chiều tức là
chúng ta không chỉ nói cho trẻ nghe mà còn đợi trẻ bập bẹ phản hồi nữa. Chúng ta để trẻ khám
phá, trải nghiệm các vật trong môi trường và gọi tên ngay khi trẻ đang sờ chạm, ngửi, nếm
chúng, trong bữa ăn, khi đi chợ, khi ra vườn, lúc đi dạo… Khi thay tã, tắm rửa, thay quần áo, cho
trẻ ăn… chúng ta tuân theo một trình tự nhất định và luôn thông báo, gọi tên các bước, các hành
động mà ta làm với trẻ. Chúng ta cũng làm mẫu các hoạt động ngôn ngữ phong phú như thơ, hò
vè, đọc sách… trong môi trường của trẻ. Bạn có thể nghe thêm Radio 14, 15 để có thêm các gợi ý
để xây dựng môi trường nuôi dưỡng tình yêu với việc đọc sách cho trẻ nhỏ.
 Nhu cầu thứ 4 đó là nhu cầu độc lập. Mặc dù trẻ dưới 1 tuổi còn rất bị động nhưng chúng ta cần
xác định tâm thế chúng ta giúp trẻ để trẻ sau này có thể tự làm. Vì thế khi chăm sóc trẻ luôn
luôn thực hiên với trẻ chứ không phải là cho trẻ. Chúng ta thay tã với trẻ, dùng bữa ăn với trẻ,
mặc quần áo với trẻ… chứ chúng ta không thay tã cho trẻ, đút cho trẻ ăn, mặc quần áo và tắm
rửa cho trẻ. Đó chính là sự khác nhau của nhà giáo dục, giáo dưỡng với 1 người giúp việc. Trong
mọi hoạt động, luôn khuyến khích trẻ làm phần việc mà trẻ có thể mặc dù trẻ sẽ làm với chất
lượng rất thấp. Luôn chờ đợi để trẻ làm với tốc độ chậm chạp và khả năng có giới hạn của trẻ. Ví

dụ bạn có thể cho trẻ 1 miếng giấy để trẻ tự lau mũi, bạn bế trẻ lại bồn rửa tay để trẻ tự mở
nước, bạn để trẻ tự giật nước bồn cầu hay đóng nắp thùng rác… Bạn vẫn luôn ở đó để hỗ trợ
những điều trẻ chưa đủ năng lực làm, nhưng hãy luôn khuyến khích các biểu hiện của nỗ lực để
độc lập của trẻ nhé. Và cuối cùng luôn ghi nhận những nỗ lực của trẻ nhưng không cần phải
khen ngợi. Ví dụ: ‘Con đã kéo được quần lên rồi’ ‘Con lau gần sạch mũi rồi nè, để mẹ giúp phần
còn lại’
Để kết thúc radio số này, hãy quay lại với khái niệm giáo dục sớm. Giáo dục thực sự là việc làm có chủ
đích của người lớn nhưng với mục đích là hỗ trợ đời sống – đời sống và sự phát triển của một em bé.
Chính vì vậy giáo dục phải bắt đầu từ lúc đời sống, sự sống bắt đầu – tức là bắt đầu từ lúc trẻ chào đời.
Không phải vì chúng ta thực hiện việc giáo dục ngay lúc trẻ sinh ra mà chúng ta gọi đó là giáo dục sớm.
Cụm từ ‘giáo dục sớm’ đã phủ lớp sương mờ lên bản chất của giáo dục đầu đời và khiến cho nhiều ba
mẹ, giáo viên vì hiểu sai nên đã rơi vào một cuộc đua để cho con trẻ được sớm – sớm đứng, sớm đi,
sớm đọc, sớm viết. Hãy nhìn một cái cây và suy nghĩ về giáo dục. Có ai mong một cái cây sớm ra hoa,
sớm kết trái. Cái cây sẽ có lịch trình của nó, cây ra hoa khi bên trong cây đạt đủ sự chuẩn bị và đồng thời
cây còn cần điều kiện bên ngoài tạo thuận lợi để việc ra hoa diễn ra như là thời tiết, nhiệt độ, độ ẩm,
nước… Khi sự sẵn sàng bên trong cái cây gặp được điều kiện thuận lợi bên ngoài thì chúng ta thấy hoa
thơm, trái ngọt. Chúng ta không thể thúc cho một cái cây ra hoa và kết trái. Một số phương pháp sẽ
dùng thuốc, hóa chất để thúc, nhưng những cách thức này chắc chắn gây hại bởi vì đó là những cách
thức trái ngược với nhịp đập, quy luật của tự nhiên. Trong địa hạt giáo dục cũng tương tự, giáo dục
muốn không gây hại thì phải bắt nguồn từ sự sống, phải bảo vệ và hỗ trợ sự sống đó trước. Không có sự
giáo dục nào sớm mà lại tốt, chỉ có giáo dục đúng lúc, đúng cách thì mới giúp cho một con người hạnh
phúc, hài hòa, cân bằng mà thôi. Chúng tôi hi vọng câu trả lời giúp bạn gạt bỏ được những lớp sương mờ
của lớp lo âu, sợ hãi để quay trở lại quan sát và tận hưởng năm đầu tiên quý giá này với con thơ.
Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ
trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng
có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘Dõi theo trẻ’, để
tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời.
Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.