Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời.

Câu hỏi tiếp nối của câu hỏi của Radio số 1 từ phụ huynh Thanh Nguyễn ở tp Hồ Chí Minh: Sáng nay có nghe radio của cô chia sẻ về vấn đề hỗ trợ và đưa ra giới hạn để bé chơi tự lập. Sau đó mẹ có nói chuyện với bạn ở nhà (4,5 tuổi) và đưa ra các hướng dẫn về việc tự chơi, hoạt động trong một số khoảng thời gian nhất định trong ngày mà ba mẹ bận công việc riêng đặc biệc bận chăm sóc em bé thứ 2. Nhưng bạn phản ứng rất mạnh, la hét, khóc lóc và không đồng ý. Mẹ nên làm như thế nào hả cô?

Trả lời: Chào mẹ Thanh Nguyễn, xin cảm ơn câu hỏi của mẹ. Trước khi chúng ta muốn thực hiện bất kỳ một điều chỉnh nào đó trong môi trường hoặc trong cách tiếp cận với con trẻ, điều trước tiên chính chúng ta cần được thuyết phục và có trạng thái tâm lý rõ ràng, rành mạch về mục đích của những điều chỉnh này. Chính ta cần phải nhận thấy đầy đủ rằng, đây là điều con cần, đây là điều cần thiết cho sự phát triển độc lập và lành mạnh của con trẻ. Chỉ khi đó ta mới thực hiện được những bước cần thiết tiếp theo. Khi ta còn lung lạc, còn chưa được thuyết phục hoàn toàn rằng điều này sẽ mang đến lợi ích cho con thì chắc chắn lời nói, ngôn ngữ cử chỉ của chúng ta sẽ toát ra sự không chắc chắn và trẻ sẽ đọc được điều đó và trẻ cũng sẽ không thấy thuyết phục.

Trong trường hợp này, liên quan đến việc độc lập hoạt động và vui chơi trong gia đình, bạn cần nhìn nhận những nhu cầu khác nhau mà trẻ thể hiện ra trong tình huống vừa xảy ra ở gia đình bạn. Trẻ vừa có nhu cầu phụ thuộc lành mạnh vào người khác và đặc biệt là phụ thuộc vào cha mẹ, và đây thực sự là một nhu cầu sống còn đặc biệt trong những năm tháng đầu đời. Nhưng song song với nhu cầu gắn kết vào người chăm sóc chính là ba mẹ này, trẻ cũng có nhu cầu mạnh mẽ không kém đó là độc lập. Chính vì vậy chúng ta cũng cần tạo điều kiện cho trẻ đạt được những sự độc lập, nhờ đó trẻ đạt được chất lượng sống cao nhất khi vừa độc lập và vừa có mối quan hệ gắn kết, phụ thuộc tích cực với những người thân yêu của trẻ.

Ngay từ lúc đầu đời trẻ đã có khả năng tự tìm lấy hứng thú, tự tìm niềm vui cho bản thân mình mà không cần ai khác mua vui. Việc này đến dưới dạng tự học tập, khám phá của trẻ. Bất kỳ đứa trẻ nào cũng sinh ra với khả năng tự tìm thấy niềm vui cho bản thân mình và niềm vui đó thể hiện qua sự tập trung vào một hoạt động nào đó hay một sự khám phá nào đó của trẻ. Tuy nhiên, do một số định kiến, nhiều ba mẹ nhầm lẫn giữa nhu cầu kết nối của con với ba mẹ với nhu cầu được độc lập khám phá, hoạt động, Phụ huynh thay vì kết nối chất lượng thông qua quan sát, phản hồi, hỗ trợ thì lại dành nhiều nỗ lực kết nối bằng cách làm gì đó cho con vui, rồi rất dễ sa vào việc giải trí cho trẻ, chơi cùng và dẫn dắt cuộc chơi của trẻ. Những trải nghiệm lặp đi lặp lại này khiến trẻ hình thành một dạng thói quen là khi nào chơi đồ chơi, hoặc làm hoạt động sẽ luôn luôn có ba mẹ bên cạnh và chỉ cho mình làm, làm cùng với mình. Và đây là một dạng phụ thuộc, bởi dần dần trẻ sẽ mất đi khả năng tự vận hành, tự học tập và tự tìm niềm vui trong các hoạt động cá nhân. Trong trường hợp của mẹ Thanh, chúng ta cần giúp con bạn lấy lại năng lực đã mất này, và điều này chỉ có thể bắt đầu từ việc nhận thức được con của bạn ngay từ sinh ra đã có khả năng độc lập khám phá, hoạt động, tìm niềm vui, và vì lợi ích cho sự phát triển của con, chúng ta mới cần giúp con tìm lại năng lực đã mất.

Bước tiếp theo, cũng rất quan trọng đó chính là cách giao tiếp để trẻ hiểu được sự thay đổi mà chúng ta sắp thực hiện. Nếu giao tiếp không tinh tế, rất dễ trẻ sẽ cảm thấy bị mất quyền lợi bởi  từ xưa đến giờ ba mẹ luôn chơi với mình, giờ đột nhiên ba mẹ không còn chơi với mình nữa. Và đặc biệt trẻ có thể càng cảm thấy mất mát khi ba mẹ đưa ra lý do là ba mẹ cần chăm sóc em. Thế nên bạn Thanh Nguyễn có thể thử trao đổi với trẻ rõ ràng nhưng rất nhân văn sao cho bé nhận thấy sự thay đổi này là vì lợi ích của trẻ, chứ không phải là vì trẻ phải chia sẻ ba mẹ cho em bé mới sinh trong gia đình. Chúng ta có thể nói ‘Từ lâu đến giờ ba mẹ thường chơi với con, nhưng bây giờ ba mẹ  thấy rằng điều đó đã khiến con không có cơ hội để tự chơi theo cách mà con muốn, vào những lúc mà con thích, mà khi nào con cũng bị phụ thuộc vào thời gian của ba mẹ. Khi ba mẹ dừng, con cũng muốn dừng và điều đó thực sự không tốt cho con. Thế nên để từ giờ cả nhà chúng ta sẽ thay đổi để con có những khoảng thời gian con tự chơi theo cách của con. Còn ba mẹ với con thì vẫn có thể làm chung một số hoạt động như là đọc sách nè, hoặc nấu ăn chung nhé.’ .

Chúng ta cũng có thể áp dụng chiến lược từng bước một trong những tình hống như thế này. Ví dụ, ban đầu chúng ta sẽ nói bé chơi một mình trong 30 phút sau đó thì ba mẹ sẽ chơi cùng bé một chút thời gian. Vd ‘Mẹ sẽ cần trả lời email trong 30 phút. Sau đó mẹ sẽ chơi với con.’ Sau đó khi hết 30 phút thì ghi nhận nỗ lực của bé và nói rõ ‘Hôm nay con đã tự chơi được 30 phút nè, giờ mẹ đã xong việc và có thể dành thời gian cho con. Nhưng mẹ chỉ muốn đọc sách thôi, những trò chơi của con khác không phù hợp với sở thích của mẹ. Con có thể chọn cuốn sách mà con muốn mẹ đọc nhé.’ Dần dần bạn tăng thời lượng này lên. Và luôn nhớ là chỉ tham gia những hoạt động mà ở đó chúng ta không có cơ hội giải trí cho con hay định hướng, can thiệp vào sự sáng tạo, tưởng tượng và khả năng giải quyết vấn đề của trẻ. Đọc sách, giặt quần áo hoặc chơi cờ cùng con là những phương án phù hợp hơn, so với việc vẽ cùng con, chơi đóng vai cùng con, hay đặt con lên lưng cho con cưỡi. Hãy để con thấy rằng kể cả việc chơi cùng thì đó cũng là quyết định do ba mẹ lựa chọn và lựa chọn này được đưa ra tùy thuộc vào việc thời điểm đó ba mẹ có thời gian rảnh và có thích việc chơi cùng hay không. Đây là một bài học quan trọng của cuộc đời mà trẻ có thể học từ tình huống này, đó là ‘Tôn trọng sự lựa chọn và mong muốn riêng của đối tác, và tìm cách dung hòa các mong muốn khác nhau trong một mối quan hệ’. Ba mẹ có thể thử tăng dần khoảng cách giữa chỗ chơi của con và chỗ làm việc của ba mẹ. Ví dụ ‘Hôm nay mẹ sẽ chưa dành thời gian cho con được nhưng mẹ có thể mang sổ sách lại làm gần chỗ chơi của con.Mẹ sẽ ở rất gần con, nhưng mẹ sẽ cần giải quyết công việc của mẹ’. Sau một thời gian thì chúng ta có thể dời ra xa con dần. Ví dụ ‘Mẹ cần đi nấu cơm trong bếp, con muốn phụ bếp cho mẹ hay ngồi đây chơi tiếp?’ hoặc ‘Hôm nay mẹ cần làm việc máy tính trong phòng của mẹ, sau khi mẹ xong mẹ sẽ ra đọc sách với con nhé. Trong thời gian đó con muốn vẽ hay chơi xếp gỗ?

Bạn đang truyền tải đến trẻ thông điệp rằng ‘Ba mẹ tin là con có thể tự tìm thấy niềm vui trong các hoạt động của riêng mình. Con có khả năng hoạt động độc lập. Và ba mẹ luôn gần kề ở đây để hỗ trợ khi con cần.’  Và đôi khi ba mẹ cũng có thể thẳng thắn chia sẻ với con như vậy khi con đòi hỏi sự hiện diện của ba mẹ. Chắc chắn con sẽ cảm thấy được tôn trọng với những thông điệp nhân văn như vậy.

Bạn hãy thử các giải pháp này và embehanhphuc tin chắc rằng em bé của bạn sẽ sớm tìm lại được niềm vui của việc vận hành, hoạt động độc lập trong một môi trường an toàn, thấu hiểu.

Câu hỏi thứ 2 từ một thính giả ẩn danh: Bé nhà mình 3,5 tuổi. Có vài lần khi bé chơi xong thì bé không dọn đồ chơi và có vẻ trêu chọc mẹ. Nên mình đã lấy đồ chơi đó và bỏ vào thùng rác vì bé không dọn. Sau lần đó thì bé hiểu được việc là cần dọn dẹp và dọn đều đặn. Mặc dù cách đó rõ ràng là giúp mình đạt được mục đích nhưng mình không biết là có nên làm như vậy hay không?

Trả lời: Chào bạn, những năm đầu đời là giai đoạn mà trẻ đang học hỏi về thế giới xung quanh. Thế nên, để hỗ trợ quá trình học tập tự nhiên này của trẻ chúng ta sẽ giúp trẻ có cơ hội trải nghiệm hệ quả của các hành động và quyết định của mình. Mọi hành động của chúng ta đưa ra đều có hệ quả tự nhiên đi kèm. Hệ quả có thể không phải là mục đích chúng ta thực hiện hành động đó, nhưng nó là thứ diễn ra sau, nối tiếp tự nhiên sau hành động của chúng ta. Vì thế một cách có chủ đích, ta không chỉ trao cho trẻ một môi trường mà trẻ có tự do trải nghiệm, mà quan trọng không kém môi trường này còn được thiết kế, chuẩn bị một cách tối ưu để trẻ được trải nghiệm hệ quả đến cùng các hành động và quyết định của mình. Thông qua những trải nghiệm lặp đi lặp lại này, trẻ dần dần hiểu được cách vận hành của thế giới và học cách kiểm soát bản thân tốt hơn.

Ví du, hệ quả tự nhiên của việc trẻ chạy là trẻ có thể té ngã. Hoặc nếu ta trao cho trẻ quyền sử dụng chén, bát bằng sứ hoặc thủy tinh thì khi trẻ dùng không thận trọng chén, bát có thể bị vỡ. Bản chất của hệ quả không tốt cũng không xấu, mà chúng ta cần nhìn nhận nó một cách khách quan rằng hệ quả là cơ hội cho việc học tập và trưởng thành của trẻ. Tối đa cơ hội trải nghiệm hệ quả tự nhiên là một trong những điều rất quan trọng để trao sức mạnh cho con trẻ, giúp con trở thành một cá nhân độc lập và có khả năng tự giải quyết vấn đề.

Loại hệ quả mà chúng ta nên sử dụng trong việc giáo dục trẻ trong môi trường là hệ quả tự nhiên. Tức là những hệ quả tự nhiên diễn ra mà không có sự nhúng tay của người lớn. Ví dụ, hệ quả của việc không đi dép khi ra ngoài là bé có thể đau chân hoặc dẫm phải gai. Đây là loại hệ quả mà chúng ta ưu tiên sử dụng. Tuy nhiên sẽ có những trường hợp mà hệ quả tự nhiên của hành động của con trẻ lại không rõ ràng hoặc quá rủi ro hoặc rất lâu mới thấy, hoặc người khác phải chịu hệ quả của việc làm của con trẻ, thì khi đó phụ huynh có thể cân nhắc sử dụng hệ quả nhân tạo – tức là những hệ quả được đưa ra bởi người lớn. Ví dụ, bạn và bé phải đi ra ngoài khi trời lạnh, bạn nói bé mặc áo ấm nhưng bé không chịu. Nếu bé không mặc áo ấm, hệ quả tự nhiên ở đây là bé sẽ có thể cảm lạnh và hệ quả này quá rủi ro nên bạn không muốn để nó xảy ra. Vậy thì bạn có thể phải sử dụng hệ quả nhân tạo, ví dụ bạn có thể nói với bé ‘Trời rất lạnh nên mình cần phải mặc áo mới ra ngoài được. Nếu con không mặc áo thì chúng ta sẽ ở nhà để đảm bảo an toàn’. Hệ quả nhân tạo giống như một con dao hai lưỡi, vì thế nó cần được sử dụng một cách tỉnh thức và thận trọng. Chúng ta chỉ sử dụng nó vì sự phát triển toàn vẹn của con chứ không sử dụng nó như một kỹ thuật để áp đặt quyền cai trị của chúng ta lên con thơ. Mục đích của chúng ta là tạo điều kiện để con hiểu cách vận hành của thế giới, thế nên khi chúng ta đưa ra hệ quả nhân tạo, chúng ta cần lưu tâm đến những điểm sau:

Thứ nhất, hệ quả nhân tạo cần mang tính logic, liên quan và liên hệ với tình huống để giúp cho đứa trẻ hiểu được bài học. Thế nên trong một tình huống là đứa trẻ này gào khóc không kiểm soát trong một nhà hàng thì hệ quả liên quan ở đây mà chúng ta có thể sẽ phải đưa ra đó là cả nhà sẽ phải dừng bữa ăn và rời khỏi nhà hàng để tránh việc làm phiền những khách hàng khác. Hoặc chúng ta có thể phải ẵm bé ra ngồi bên ngoài cửa hàng, nói chuyện với bé và chờ đợi đến khi bé hết khóc và bình tĩnh rồi mới vào lại. Chúng ta không thể dọa nạt, phạt bé bằng cách đưa ra những hệ quả như ‘Con nín đi, nếu không chút nữa về là mẹ không đọc chuyện cho con đâu.’ Đưa ra những hệ quả không logic và liên quan sẽ không giúp con học được các quy luật của đời sống mà chỉ là một cách để thể hiện quyền lực lên con mà thôi. Hệ quả không phải là phạt. Phạt không hỗ trợ sự phát triển của trẻ, mà trái lại còn làm thui chột sự phát triển hoặc làm lệch hướng khiến trẻ hình thành những mô thức sai lệch trong hành vi và động cơ. Điều trẻ cần là học hỏi về thế giới, về con người để sống hài hòa trong thế giới đó. Để trẻ trải nghiệm hệ quả tự nhiên hoặc hệ quả nhân tạo logic, liên quan sẽ giúp trẻ có hiểu biết và tự kiểm soát, và trong tương lai xa hơn, trẻ sẽ trở thành một em bé có sự tự kỷ luật.

Hệ quả nhân tạo cũng cần tương xứng với năng lực của trẻ. Mỗi hành động hoặc quyết định sẽ kéo theo nhiều hệ quả. Nhưng lựa chọn hệ quả nào để trẻ trải nghiệm lại phụ thuộc vào quan sát của chúng ta về  bản chất của tình huống và năng lực của em bé. Ví dụ khi một em bé 2 tuổi tiểu ra sàn, chúng ta cung cấp khăn để em bé tự lau. Nhưng em bé 2 tuổi thì không đủ khả năng để tự lau chỗ phân mà em làm bẩn ra sàn. Hoặc khi chúng ta đưa một em bé 4 tuổi sang nhà hàng xóm, nếu em bé làm đổ một cái bình hoa đẹp của gia đình hàng xóm, thì em bé không thể nhận hệ quả là đền hoặc trả lại bình hoa, nhưng em có thể dọn các mảnh vỡ và lau khô chỗ nước trên bàn cùng với sự giúp đỡ của người lớn. Việc chúng ta yêu cầu bé thực hiện các hệ quả nhân tạo vượt quá năng lực thực chất chúng ta đang bắt bí, làm khó và vì thế trẻ cũng không học tập được điều gì trong tình huống đó.

Quay lại việc bé không dọn đồ chơi, ở đây, chúng ta hệ quả tự nhiên không rõ ràng và việc bé không dọn đồ chơi cũng ảnh hưởng đến không gian sinh hoạt của những người trong gia đình. Vì thế bạn có thể áp dụng hệ quả nhân tạo. Trong câu hỏi, bạn nhắc đến hệ quả nhân tạo mà bạn dùng là vứt đồ chơi của con vào thùng rác. Chúng tôi thấy ở đây có 2 vấn đề mà bạn cần cân nhắc. Thứ nhất là lựa chọn hệ quả. Hệ quả mà bạn chọn gửi đi thông điệp là đồ nào con không dọn thì sẽ bị vứt đi và bạn đang làm mẫu việc vứt đi một đồ vật mà nó có thể vẫn còn tốt và hữu ích. Đó là điều không nên. Trẻ nên thấy chúng ta trân trọng, giữ gìn và sử dụng một cách tiết kiệm các đồ vật cũng như nguồn lực trong gia đình. Một số phụ huynh thì chọn hệ quả là đưa đồ chơi đó đi cho các em bé hàng xóm, hoặc họ hàng… Hệ quả này cũng không nên được đưa ra vì cách xử lý của chúng ta khiến trẻ phát sinh những cảm xúc tiêu cực với các em bé hàng xóm được nhận đồ chơi. Vấn đề thứ 2 là cách truyền đạt hệ quả. Hệ quả bạn đưa ra có được truyền đạt theo một cách nhân văn và giúp trẻ hiểu được bản chất của vấn đề? Thái độ và cảm xúc khi bạn nói như thế nào? Có phải bạn đang phản ứng với thái độ ‘trêu chọc mẹ’ của bé, và thấy cần phải ‘dạy cho bé một bài học’. Chúng ta có thấy hả hê trước việc đang đưa ra một hình phạt? Hay chúng ta đang rất khách quan, đưa ra một hệ quả liên quan một cách bình tĩnh và nhất quán khi làm điều cần phải làm?

Embehanhphuc đề xuất cách tiếp cận vấn đề này như sau:

Trong những trường hợp trẻ không dọn đồ chơi, phụ huynh trước hết cần quan sát và cân nhắc: Tại sao con không dọn đồ chơi? Việc này diễn ra thường xuyên thành một thói quen, hay chỉ một vài lần? Nếu chỉ một vài lần thì việc đó diễn ra do bản chất đồ chơi đó khó dọn (như là quá nhiều mảnh/chi tiết trong bộ đồ chơi, hay quá nhiều rác nhỏ…) hay là do hôm nay có sự thay đổi trong cách trẻ chơi (ví dụ bình thường bé chơi một mình, hôm nay chơi với bạn). Tình trạng của trẻ có đang ốm, mệt, đói bụng, buồn ngủ, hay đang bực bội gì không? Quan sát kỹ vấn đề trước sẽ làm nền tảng cho việc đưa ra phản hồi trúng đích hơn. Trong một số trường hợp, sau khi quan sát, bạn sẽ thấy cần điều chỉnh môi trường để giúp con dọn dẹp tốt hơn. Có thể cất bớt các mảnh của lego, các mảnh gỗ của bộ rút gỗ… Hoặc sẽ cần có giỏ/hộp đựng cho từng món gọn gàng. Với những điều chỉnh đó, việc dọn dẹp của trẻ trong những lần sau cũng sẽ bớt thử thách hơn. Sau đó, bắt đầu thử đề xuất hỗ trợ trẻ một phần của việc dọn dẹp bằng cách hỏi trẻ ‘Đến giờ ăn cơm rồi, mọi người đang đợi con dọn để cả nhà ăn cơm với nhau nè. Con muốn mẹ giúp con dọn một phần không? Hoặc ‘Bộ lego này nhiều mảnh quá nhỉ, con cần mẹ dọn cùng không?’…

Nếu trẻ vẫn không tham gia dọn dẹp mặc dù bạn đã đề xuất giúp đỡ, thì bạn có thể cân nhắc để đưa ra hệ quả nhân tạo. Bạn có thể nói với trẻ ‘Đã đến lúc phải dọn đồ chơi rồi. Mẹ sẽ dọn bộ và sau đó mẹ sẽ cất bộ đồ chơi này đi ’ Sau khi dọn xong bạn có thể thông báo với trẻ ‘Bây giờ mẹ sẽ cất bộ đồ chơi này lên đây. Con sẽ dùng các bộ còn lại trong tuần này’, và chọn một chỗ ngoài tầm tay nhưng trong tầm mắt của trẻ để trẻ vẫn nhìn thấy nó hiện diện trong môi trường. Trẻ có thể sẽ khóc, phản đối, ăn vạ, mè nheo và trẻ có đầy đủ quyền để thể hiện tất cả các cung bậc cảm xúc đó. Hãy để trẻ thoải mái thể hiện. Bạn có thể nói với trẻ ‘Con rất bực bội vì mẹ đã cất đồ chơi của con đi phải không? Ừ, vì con không dọn món đồ đó nên mẹ dọn và cất đi một thời gian. Sang tuần sau, nếu con đã sẵn sàng với việc chơi và dọn dẹp sau khi chơi thì con lại được chơi với nó như bình thường. Còn trong tuần này, con sẽ chơi với các bộ còn lại.’ Thời gian bạn cách ly bộ đồ chơi ra khỏi tầm tay của trẻ có thể là 1 ngày, vài ngày hoặc 1 tuần, tùy vào việc bạn quan sát trẻ của bạn. Sau thời gian đó, bạn cần nói chuyện lại với trẻ về hướng dẫn sử dụng và dọn dẹp đồ chơi trước khi bạn trao lại món đồ cho trẻ sử dụng.

Khi truyền đạt hệ quả, bạn cần truyền đạt thông điệp một cách đúng đắn để trẻ hiểu được bản chất của sự việc, đồng thời lời nói, cử chỉ, thái độ của bạn khi truyền đạt thông điệp cần rõ ràng, nhất quyết. Chúng ta không la hét, quát nạt hay mất bình tĩnh bởi điều đó chỉ cho thấy rằng con trẻ có thể thao túng cảm xúc của chúng ta. Cũng có những ba mẹ lại cười cợt và không nghiêm túc khi đưa ra hệ quả, vậy làm sao chúng ta có thể hi vọng trẻ hiểu được giới hạn ở đây là gì? Hãy nhớ quy tắc KFC (kind-firm-consistent) tức là Tử tế – Kiên định – Nhất quán. Và với chiến lược này, em bé của bạn đang được tạo điều kiện để trở thành một em bé vừa có đôi cánh của tự do, vừa có gốc rễ của trách nhiệm. Hi vọng câu trả lời này giúp bạn có được lăng kính để tự đánh giá được giải pháp của bạn và có những điều chỉnh tốt hơn cho các tình huống sau này.