Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ
mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm
tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát
sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình
huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt
động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ
ấm của con trong suốt cuộc đời.
Hôm nay chúng tôi tiếp tục trả lời câu hỏi của radio tuần trước của thính giả ẩn danh đến từ Anh, 36 tuổi. Câu
trả lời của chúng tôi trong Radio số 8 là để giải quyết vấn đề từ cấp độ nguyên nhân. Còn trong số 9 này chúng
sẽ tập trung giải quyết vấn đề ở cấp độ giải pháp hành vi của trẻ. Chúng tôi xin đọc lại câu hỏi:
Mình có 2 bé. Bé chị 3,5 tuổi, và bé nhỏ 14 tháng. Hiện tại bé chị đi học mẫu giáo và ở trường giáo viên không
phàn nàn hay phản ánh gì về tình trạng bé xô đẩy, đánh, cấu hay giành đồ chơi với các bạn trong lớp dù lớp
cũng có nhiều lứa tuổi khác nhau. Tuy nhiên ở nhà bé lại hay giật đồ chơi, xô và đánh em. Vẫn biết là bé ganh tị
với em nhưng mình cũng cố gắng giải thích và có những lúc không bắt bé phải nhường đồ chơi cho em mà chỉ
ẵm em ra chỗ khác dỗ em. Rồi mới quay lại bắt chị xin lỗi em. Mình có phần lo lắng vì mình và chồng có bất hoà
và chồng lúc cãi nhau có xô xát và to tiếng với mình và bé chứng kiến khóc nhiều lần. Nên mình lo là những việc
đó ảnh hưởng tới hành vi bé có khuynh hướng bạo lực với em, dù trong lớp không có biểu hiện này với bạn.
Radio có thể giúp mình làm cách nào để bé bớt hành vi bạo lực với em không? Vì em lâu lâu lại bị trầy mặt do
chị cào hoặc u đầu do chị xô ngã mình cảm thấy tội mà lại không muốn đánh và mắng con. Chỉ giải thích và bắt
con xin lỗi nhưng k phải lúc nào cũng thành công.
Ngoài ra chúng tôi cũng nhận được một câu hỏi tương tự về tình huống xoay quanh 1 bé nhỏ 4 tháng và một
bé lớn 27 tháng của một thính giả 31 tuổi từ Đà Nẵng. Vì thế radio số 9 này Embehanhphuc sẽ đưa ra một số
hướng dẫn để phụ huynh điều hòa mối quan hệ giữa anh chị em trong gia đình nhưng cách trả lời sẽ chủ yếu
dựa trên tình huống của bé 3,5 tuổi và 14 tháng tuổi.
Ở tình huống này điều quan trọng là chúng ta cần quan sát để hiểu được nhu cầu của em bé lớn và đặc biệt
cần nỗ lực trong việc trả lời nhu cầu của bé lớn. Em bé này có thể đã trở thành chị hai trong gia đình, nhưng
bản chất cũng chỉ là một em bé 3,5 tuổi mà thôi. Việc gia đình có một em bé khác, để bé lớn phải chịu sự chia
đôi về thời gian, tình yêu thương và sự quan tâm của cha mẹ, là lựa chọn, quyết định của ba mẹ. Nên hãy
thông cảm cho cảm xúc của em trong tình huống mà em bị đặt vào. Độ tuổi của em là một độ tuổi mà không
thể hiểu trọn được ý nghĩa của việc làm chị. Bé chưa có năng lực nhận thức đến mức độ như vậy. Vì thế đừng
kỳ vọng một điều vượt ngoài năng lực hiện tại, nếu không bạn sẽ chỉ thấy thất vọng mà thôi. Bí quyết con cái
để đạt được kỳ vọng của ba mẹ nằm ở chỗ ba mẹ phải có kỳ vọng đúng với sự phát triển của nhóm tuổi của
con trẻ.

Trẻ dưới 6 tuổi có vẻ rất ích kỷ, nhưng đó là một sự ích kỷ cần thiết để có thể phát triển. Kể cả với người lớn,
nếu như chúng ta chưa cảm thấy an toàn và an yên trong nội tâm, chưa hiểu về chính mình, chưa phục vụ cho
chính bản thân mình, chưa biết cách thỏa mãn chính mình, thì làm sao chúng ta có thể hiểu được người khác,
cảm nhận và bao dung hay chia sẻ với người khác được. Trẻ thơ cũng vậy. Mọi nhận thức về xã hội phải bắt
đầu từ nhận thức về bản thân, và giai đoạn 2,5 – 4,5 là giai đoạn mà trẻ có những tiến triển vượt bậc trong 2
cấp độ nhận thức này. Trước 2,5 tuổi trẻ chỉ biết đến mình hoàn toàn chưa biết đến người khác, sau 4,5 tuổi
trẻ rất bị thu hút bởi những tương tác, trải nghiệm xã hội với các trẻ khác. Nên giai đoạn 2,5-4,5 là giai đoạn vô
cùng quan trọng để giúp trẻ nhận thức được:
 Các nhu cầu của bản thân trẻ
 Các cảm xúc của trẻ
 Các năng lực của trẻ
 Các ứng xử xã hội để sống cùng với người khác
 Và giới thiệu các quy tắc như một khung hướng dẫn để mọi người cùng sống bên nhau một cách lành
mạnh hài hòa.
Để tác động đến trẻ dưới 6 tuổi, cách hiệu quả nhất là tác động gián tiếp. Việc khuyên năn, nói lý lẽ chỉ phù
hợp với những trẻ đã có sự phát triển nhất định trong nhận thức. Bạn có thể đọc thêm bài viết ‘Trẻ dưới 6 tuổi
học tập theo cách nào?’ trên website embehanhphuc.vn để tìm hiểu thêm về cách tiếp cận gián tiếp và 3 trung
gian để tác động đến trẻ dưới 6 tuổi. Dựa trên nguyên tắc tiếp cận gián tiếp này chúng tôi xin đề xuất bạn một
số hướng giải pháp như sau:
 THỨ 1 – THỂ HIỆN TÌNH YÊU MỌI LÚC MỌI NƠI: Nhu cầu tinh thần thiết yếu nhất của con người là yêu
thương, và trẻ dưới 6 tuổi đặc biệt đòi hỏi để được thỏa mãn nhu cầu này từ môi trường. Hãy ghi
nhận nhu cầu chính đáng này đặc biệt của bé lớn 3,5 tuổi kết hợp nó vào tất cả các thời khắc trong
sinh hoạt hằng ngày. Chúng tôi thấy có một số hướng dẫn cho phụ huynh rằng một ngày cần ôm trẻ 8
cái hay dành 15 phút cho con trước và sau giờ ngủ… Chúng tôi không ủng hộ những hướng suy nghĩ
theo cách này bởi vì nó biến mối quan hệ giữa ta với trẻ trở nên cứng nhắc, cơ học và theo công thức.
Trái lại ta cần tâm niệm rằng nếu gia đình như là một cơ thể thì cơ thể này cần tình yêu tưới tắm mọi
khoảnh khắc. Phải đảm bảo tình yêu luôn chảy trong huyết mạch của gia đình. Thế nên hãy cố gắng
hợp nhất tình yêu trong mọi hoạt động với trẻ. Không cần là cứ phải trước giờ đi ngủ, hay lúc trẻ
khóc… Mà tình yêu nên được biểu hiện trong những cử chỉ, lời nói, hành động mọi lúc mọi nơi trong
gia đình. Hãy ôm trẻ thường xuyên đặc biệt những lúc không hề có lý do gì cả. Lúc trẻ đi lướt qua, ta
có thể đề nghị hôn trẻ một cái và nói lời yêu thương đến con, không phải vì trẻ vừa làm gì mà chỉ đơn
giản là vì trẻ là chính trẻ thôi. Ta có thể thể hiện cho con biết ta thích nhất đặc điểm nào trên khuôn
mặt/cơ thể của con, ta thấy rất hạnh phúc khi con mỉm cười, ta nhớ kỷ niệm gì đã trải qua với con, ta
thích cùng con làm hoạt động nào… Khi đi chợ thì chọn mua món ăn trẻ thích. Rồi những cái nắm tay,
khoác vai. Cả những lần ta chải tóc cho con… Vô vàn cơ hội để cho trẻ thấy ta yêu trẻ vô cùng.

 THỨ 2 – CHỦ ĐÍCH DÀNH THỜI GIAN KẾT NỐI VỚI BÉ LỚN: Bé nhỏ một cách rất tự nhiên sẽ nhận được
sự ưu ái về thời gian, tình cảm và sự quan tâm của người lớn ngay cả khi bé chưa đòi hỏi. Còn chính
em bé lớn mới là em bé cần được ba mẹ chủ động, chủ ý dành thời gian và sự quan tâm. Với em bé 14
tháng tuổi, ngoài những lúc cần người lớn trợ giúp trong các hoạt động thể chất như: ăn, ngủ, thay tã,
trò chuyện, tắm rửa… thì thường trẻ tầm tuổi này sẽ tập trung rất sâu vào các hoạt động vận động,
khám phá tự phát của trẻ mà không đòi hỏi sự chú ý nhiều của người lớn. Nên hãy chủ đích tìm các
khoảng thời gian mà bé nhỏ đang chú tâm, bận rộn với công việc của riêng em hoặc đang ngủ để quan
tâm đến bé lớn. Trong những khoảng thời gian này 2 mẹ con có thể cùng nhau nấu ăn, đọc sách, đi
dạo với nhau. Điều này không có nghĩa là chúng ta không quan tâm đến bé nhỏ. Bất kỳ khi nào bé nhỏ
có tín hiệu giao tiếp như khóc, la, kêu… bạn hãy phản hồi ngay và đúng mực. Hãy giúp bé lớn hiểu
rằng bạn dành thời gian cho bé bây giờ nhưng nếu em nhỏ cần thì mẹ sẽ cần lại kiểm tra và hỗ trợ em
trước. Ví dụ, bạn nói với bé lớn: ‘Em đang ngủ nên mẹ đọc sách với con nhưng nếu như em khóc thì
mình sẽ dừng đọc sách để lại xem thử em cần giúp đỡ gì không nhé’. Ngoài ra hãy chủ đích dành thời
gian cho bé lớn trong các hoạt động quan trọng đòi hỏi sự kết nối như là tắm rửa, ăn cơm cùng nhau,
đi vệ sinh, thay quần áo, đi ngủ… Đây là những thời gian quan trọng mà em bé 3,5 tuổi rất cần sự hiện
diện của người chăm sóc chính mà em tin tưởng. Hãy tạo ra một lịch sinh hoạt cho cả 2 bé mà có tính
đến việc người mẹ sẽ hỗ trợ bé lớn trong các hoạt động chăm sóc này, ba có thể phụ trách bé nhỏ
trong những khoảng thời gian đó. Thậm chí mỗi tuần 1 lần, mẹ có thể đưa bé lớn đi công viên, đi siêu
thị, đi dạo tầm 2 tiếng – chỉ có 2 mẹ con riêng với nhau thôi.
 THỨ 3 – KHUYẾN KHÍCH SỰ THAM GIA CỦA BÉ LỚN TRONG CÁC HOẠT ĐỘNG CHĂM SÓC BÉ NHỎ: Ví
dụ nếu bé nhỏ tiểu thì bạn nhờ bé lớn đi lấy quần khô và bỏ quần ướt vào thùng giặt, thậm chí bạn có
thể để bé lớn giúp kéo quần hoặc lau khô mông cho bé nhỏ. Đây là những hoạt động vừa cho bé lớn
thấy rằng bạn quan tâm đến bé và mong được bên cạnh bé, nhưng bạn cũng quan tâm đến cả em bé
nhỏ, và vừa kết nối 2 chị em một cách rất tự nhiên. Những hoạt động thực hành cuộc sống này trẻ 3,5
tuổi rất hứng thú. Vậy nên hãy lôi kéo chị tham gia vào đa dạng hoạt động chăm sóc em như giúp em
dọn chén sau khi ăn xong, giặt khăn cho em, trải thảm cho em nằm, chuẩn bị đồ ăn nhẹ cho 2 chị em…
Và khi bé lớn có các biểu hiện tích cực, hãy ghi nhận để bé tự hào về vai trò và sự đóng góp của mình
trong gia đình. Những trải nghiệm này thường cũng sẽ tạo cơ hội để hai chị em xây dựng mối quan hệ
tin cậy, tương trợ nhau.
 THỨ 4 – KHÔNG TRUYỀN ĐI CÁC THÔNG ĐIỆP MANG ĐỊNH KIẾN CỦA NGƯỜI LỚN VỀ MỐI QUAN HỆ
CHỊ EM: Hãy tránh nói ‘Con là chị con phải nhường em chứ’ hay ‘Con phải yêu thương em’, và ngay cả
những câu có vẻ ‘tôn trọng’ ý kiến riêng như là: ‘Mẹ không yêu cầu con phải yêu thương em nhưng
con phải tôn trọng em’ – thì cũng nên tránh. Bởi cả 2 dạng thông điệp này đều đang truyền đi rất
nhiều kỳ vọng riêng của cha mẹ và truyền đi rất nhiều định kiến mang tính văn hóa. Tình cảm là thứ tự
nhiên phát sinh trong mỗi mối quan hệ khi chúng ta tương tác qua lại với nhau. Hãy để cả 2 trẻ trải
nghiệm nhau trong môi trường gia đình và tự xây dựng nên kiểu mối quan hệ riêng của cả 2. Đó là
công việc của riêng các con, không phải công việc của ba mẹ. Ngoài ra một cái bẫy mà các ba mẹ
thường mắc trong việc điều hòa mối quan hệ của chị em, anh em trong gia đình đó là việc cố gắng để

đối xử và đáp ứng nhu cầu theo cách công bằng. Ví dụ nếu mẹ dẫn chị đi mua váy thì cũng sẽ mua đồ
gì đó cho em để cho công bằng. Không nên truyền đạt thông điệp này đến con trẻ. Thay vì thế hãy thể
hiện cho con trẻ nhìn thấy cách chúng ta đáp ứng từng trẻ theo nhu cầu riêng của trẻ đó. Ví dụ khi em
nhỏ hết quần thì chúng ta sẽ đi mua thêm quần cho em. Chúng ta có thể đưa cả bé chị đi cùng nhưng
thông điệp ở đây rất rõ ràng ‘Em cần thêm quần nên hôm nay mình sẽ đi đến cửa hàng quần áo để
mua quần cho em’, tương tự như vậy ‘Bộ màu của chị hai hết rồi ha, cuối tuần này mình sẽ đi nhà
sách mua bộ màu mới cho chị hai nhé’. Và tất cả các ứng xử khác cũng dựa trên nguyên tắc đáp ứng
nhu cầu riêng biệt của từng cá nhân, chứ không phải cào bằng nhu cầu. Kể cả việc dành thời gian và
sự quan tâm cũng vậy, bạn không cần dành thời gian đều như nhau cho 2 bé, thay vì đó bạn hãy dành
thời gian tương xứng với nhu cầu của từng trẻ. Và đặc biệt mỗi trẻ sẽ thích một cách quan tâm riêng,
hãy đáp ứng theo sở thích riêng của từng trẻ. Và điều này cần dựa trên quan sát hành vi của từng bé
trong các tình huống hằng ngày bởi vì cá tính mỗi trẻ là riêng biệt.
 THỨ 5 – THIẾT LẬP MÔI TRƯỜNG: Hãy chuẩn bị các đồ chơi riêng, sách truyện riêng cho bé nhỏ và bé
lớn. Chắc chắn trẻ 3,5 tuổi và trẻ 14 tháng thì không thể dùng chung các đồ chơi, đồ dùng. Lý tưởng
nhất là có khu vực để đồ chơi và khu vực làm việc nho nhỏ cho từng bé. Bé lớn có thể có 1 bộ bàn ghế
thì khi bé nhỏ tập đi cũng không với tới các đồ làm việc của chị được. Đồ chơi của bé nhỏ có thể đặt ở
kệ thấp. Đồ của bé lớn thì nên để lên kệ treo chắc chắn lên tường hoặc để trong các tủ đồ cùng với đồ
của người lớn để nằm ngoài tầm tay khám phá của bé nhỏ. Nếu nhà bạn không có điều kiện để phân
không gian thì ít nhất cũng hãy nói rõ cho bé lớn rằng món nào là món của em, món nào là món của
chị. Chỉ cho bé lớn cách xử lý khi bé nhỏ lấy đồ của bé lớn bằng cách dùng một đồ chơi của bé nhỏ để
tráo đổi và lấy lại đồ chơi của chị. Theo thời gian, cùng với sự trưởng thành của từng bé, hãy hướng
dẫn cho cả 2 bạn cách mượn đồ của nhau. Đồng thời thỉnh thoảng hãy thiết kế một hai hoạt động
chung mà hai chị em có thể cùng hợp tác với sự hỗ trợ của mẹ. Ví dụ như cùng làm salad rau củ, cùng
làm bánh bột lọc, cùng đọc sách… Hãy thiết lập một môi trường hoạt động cân đối giữa hoạt động cá
nhân và hoạt động chung nhé.
 THỨ 6 – DUY TRÌ GIỚI HẠN LIÊN QUAN ĐẾN AN TOÀN: Trong thời gian này, bạn phải lưu tâm không để
bé lớn ở với bé nhỏ mà không có sự quan sát của người lớn. Nếu bạn cần ra khỏi phòng, hãy đảm bảo
là em bé nhỏ có ai đó để mắt trông chừng, hoặc bạn sẽ cần bế bé nhỏ đi cùng. Khi một em bé chưa
nhận thức được về hậu quả của hành vi của mình thì người lớn phải có trách nhiệm quan sát, nhắc
nhở, dừng, điều hướng các hành vi không an toàn cho cả 2 chị em. Nếu có sự xô đẩy trước mặt bạn,
bạn cần nói với ngôn ngữ rõ ràng, tự tin, thể hiện sự cương quyết và nhất quán NHƯNG KHÔNG dọa
nạt. Công việc của bạn giống như một cái cột đèn giao thông, khi bé lớn có hành động gây tổn thương
thì chúng ta cần bấm chế độ đèn đỏ, khi bé lớn có hành động trung tính thì chúng ta bật đèn xanh.
Chúng ta cần tách biệt các sự khó chịu, dán nhãn, kết luận thường đi kèm với cơn tức giận trước hành
vi sai trái của trẻ. Hãy đơn thuần coi việc duy trì giới hạn như trách nhiệm của người lớn phải làm khi
trẻ chưa có khả năng tự kiểm soát. Hãy có niềm tin rằng dần dần với sự trưởng thành trẻ sẽ có được
sự tự kiểm soát bên trong, nhưng trong thời gian chờ đợi trẻ cần chúng ta kiểm soát bên ngoài. Việc
duy trì giới hạn này chỉ tập trung vào hành vi của con chứ không công kích bản chất của con. Chúng ta

không được nói với trẻ ‘Sao con ác thế. Em bị đau rồi thấy chưa’ hay ‘Con là chị mà, sao con lại giật đồ
của em’. Thay vì vậy mỗi lần bé lớn chơi với em, hãy ở gần đó và sẵn sàng để can thiệp. Nếu trong thời
gian này, bé lớn thường xuyên đánh em thì hãy thường trực để sẵn sàng giữ tay bé lớn lại khi bé lớn
bắt đầu vung tay lên. Thời điểm này bé lớn đang mất cân bằng nên chúng ta không thể hi vọng bé lớn
sẽ tự giải quyết vấn đề trong hòa thuận. Bí quyết nằm ở quan sát thường trực và can thiệp đúng thời
điểm. Khi đã giữ tay bé lớn, nhìn vào mắt bé và nói với thái độ nhất quyết nhưng nhẹ nhàng ‘Con
dừng lại. Mẹ không để con làm đau người khác.’ Duy trì thông điệp này nhiều lần. Khi bé lớn ăn vạ,
đạp, vẫy vùng và có thể gây tổn thương em, dùng thể chất để tách bé lớn ra khỏi khu vực đó và thông
báo với bé ‘Con đạp mạnh nên mẹ ôm con ra ngoài này. Mẹ cần giữ an toàn cho cả 2 chị em’. Hoặc khi
bé lớn lấy đồ chơi của bé nhỏ, hãy nhắc nhở ‘Đây là đồ chơi của em. Con hãy đi lấy đồ chơi của con và
mình trả đồ này lại cho em’. Nếu bé không trả lại, hãy nhất quyết duy trì giới hạn ‘Mẹ cần giữ đồ chơi
cho em, con muốn đưa tận tay mẹ hay con để nó về kệ?’. Nói tóm lại là hãy nói rõ hành vi bạn muốn
trẻ dừng, hành động bạn muốn trẻ làm, hoặc quy tắc/giới hạn của gia đình và thể hiện cho trẻ biết
bạn sẽ sẵn sàng duy trì giới hạn và việc duy trì giới hạn này là để đảm bảo an toàn cho cả 2 chị em chứ
không sa vào giảng giải, dạy dỗ về đạo đức ở đây. Nếu bạn muốn nói với bé lớn để bé hiểu rằng bé
nhỏ bị tổn thương, bị đau do các hành động của chị thì hãy nói vào lúc khác, lúc mà bé lớn có tâm
trạng thoải mái và có thể tiếp nhận được. Và kim chỉ nam cho việc sửa lỗi luôn là ‘Connection before
correction’ – Sửa lỗi chỉ hiệu quả nếu bạn có kết nối với tâm hồn của trẻ. Nên để có thể thực hiện
được giải pháp thứ 6 này thành công thì bạn luôn phải bắt đầu từ những giải pháp đầu tiên trước.
Ngoài các giải pháp này, gia đình có thể thử trò chuyện với giáo viên phụ trách của bé lớn ở trường. Bạn có thể
hỏi xin rất nhiều thông tin từ giáo viên của bé. Hãy hỏi cách các cô xử lý tình huống như thế nào, các hoạt động
bé lớn yêu thích, tính xã hội của bé trên lớp, cách bé thể hiện cảm xúc trong lớp… Nếu giáo viên trên lớp có các
cách tiếp cận nhân văn và hiệu quả với các xung đột trên lớp, bạn cũng nên áp dụng ở gia đình, bởi vì nếu có
sự thống nhất này chắc chắn đứa trẻ sẽ cảm thấy an tâm và không bị bối rối bởi việc ở trường một kiểu, ở nhà
một kiểu. Bạn hãy thử áp dụng các hướng dẫn này và hồi đáp cho chúng tôi về sự biến chuyển của bé nhé.
Chúng tôi rất mong chờ.
Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia
đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy
cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự
phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp
lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.