Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời. Radio hôm nay sẽ trả lời câu hỏi của một thính giả đến từ Đồng Nai về hỏi về hiệu quả của những hoạt động phát triển kỹ năng vận động cho trẻ 0-3. Câu hỏi như sau: Hiện tại mình thấy có rất nhiều bài viết giúp trẻ vận động và phát triển các kĩ năng như cho trẻ sơ sinh bơi, cho bé nằm trên các quả bóng to ( bóng tập thể thao của người lớn) rồi đung đưa lên xuống qua trái qua phải, xách hai tay bé để nhấc bé lên giúp bé phát triển não không gian; cho bé tầm 12 tháng sử dụng xe thăng bằng( xe đạp ko có bàn đạp), trượt patin, cho bé hít xà đơn, ….ko biết là những hoạt động này có thực sự tốt và hỗ trợ bé ko ạ. Mình rất mong nhận được những chia sẻ bổ ích từ chương trình ạ.Cám ơn chương trình thật nhiều ạ.. Trả lời: Chào bạn, trước hết chúng tôi muốn các cha mẹ hãy yên tâm rằng, mọi đứa trẻ sinh ra bình thường về mặt thể chất đều có đầy đủ tiềm năng để phát triển hoàn thiện về vận động. Trong trẻ đã có sẵn bản kế hoạch để chinh phục vận động để vận động trở thành công cụ cho cuộc sống của chính mình vì thế không cần ai phải dạy trẻ vận động cả – chính trẻ sẽ học được từ môi trường của mình. Tuy nhiên bất kỳ khía cạnh phát triển nào của trẻ sơ sinh cũng đều có tiến trình từng bước từng bước một trong đó thành tựu của bước trước sẽ hỗ trợ quá trình đạt được bước sau đó. Trẻ sơ sinh sinh ra với thân thể thụ động, như một người bênh chỉ nằm một chỗ. Nhưng từng bước từng bước một sẽ dần dần đạt được kiểm soát của từng phần cơ thể và do đó có thể tự kiểm soát các phần cơ thể này để thực hiện các vận động theo mong muốn của trẻ. Vì thế hành trình từ thụ động đến hoạt động là một hành trình do trẻ làm chủ và có động lực riêng của nó mà người lớn cần có hiểu biết trong quá trình hỗ trợ trẻ, còn nếu không sự hỗ trợ này thực chất lại là một cản trở kéo lùi quá trình chinh phục vận động của trẻ. Hôm nay để giúp bạn tự trả lời câu hỏi của chính mình, Embehanhphuc sẽ trao cho bạn một số lăng kính như sau: ĐẦU TIÊN CẦN GHI NHỚ RẰNG TÌNH TRẠNG THỤ ĐỘNG CŨNG CÓ GIÁ TRỊ QUAN TRỌNG CHO SỰ PHÁT TRIỂN VẬN ĐỘNG. Trong dăm ba tháng đầu trẻ mới sinh ra và chưa di chuyển được, trẻ có thể chỉ nằm một chỗ bị động nhưng sự nằm một chỗ đó cũng đóng vai trò to lớn không thể thay thế được đến hành trình chinh phục vận động của trẻ. Trẻ có thể ở nằm một chỗ nhưng chúng ta thấy trẻ vận động không ngơi nghỉ tuy rằng vận động đó có thể không lồ lộ như vận động của trẻ trong giai đoạn sau. Trẻ sẽ vươn đôi tay và nhúc nhích các ngón tay, trẻ nhìn ngắm và học hỏi bàn tay của mình, trẻ vặn người qua lại, trẻ quay đầu theo nguồn sáng và nguồn âm thanh, trẻ co chân lên với thời gian dài, trẻ thử nghiệm với các bộ phận khác nhau… Tất cả đều giúp trẻ xây dựng bản đồ tâm trí của cơ thể (gọi là body-scheme), luyện tập cơ lõi, hợp nhất các phản xạ nguyên thủy vào vận động cơ thể, phối
hợp tay mắt ban đầu… Tất tần tật đều là nền tảng thiết yếu cho các vận động đi đứng và các vận động tinh phức tạp khi trẻ lên 1 lên 2. Ngoài ra thời gian thụ động cũng là thời gian trẻ chờ cho quá trình bọc dây dẫn thần kinh (gọi là quá trình myeline hóa) được hoàn thiện dần dần trên cơ thể của trẻ – đây là quá trình diễn ra ở hệ thần kinh và chi phối sự phát triển vận động của trẻ. Quá trình này có tiến trình riêng của nó được quyết định bởi gen di truyền vì thế ba mẹ có muốn nhanh cũng không thể nhanh được, muốn chậm cũng không thể chậm hơn được. Tất cả đều đã có tiến trình riêng mà nó cần. Vì vậy thụ động có giá trị của thụ động và trẻ cần được trao thời gian, không gian để chinh phục sự thụ động của trẻ trên hành trình tiến tới giai đoạn hoạt động chủ động hơn trong tương lai gần. Cha mẹ không nên thúc ép, so sánh, lo lắng, tác động đến hành trình này. Trừ khi tự đứa trẻ có thể đi vào một tư thế hoặc thực hiện một vận động chủ động, ví dụ tự đẩy người ngồi dậy, hoặc tự níu mình đứng dậy, chúng ta không nên tạo cơ hội cho những trải nghiệm nhân tạo tức là những trải nghiệm bị người lớn tác động. Ví dụ trong video bạn gửi cho chúng tôi trong đó người lớn đặt trẻ lên quả bóng cao su yoga của người lớn hay đặt trẻ lên gối và xoay gối. Đó là những vận động mà trẻ không phải là người dẫn dắt. Đó cũng không phải là những dạng vận động thiết yếu cho cuộc sống của trẻ. Vì nó không cần thiết cho cuộc sống của trẻ, nên nó không mang tính giáo dục. Nó có thể mang tính giải trí nhưng mang tính giáo dục thì không. Trong giai đoạn trẻ vẫn còn nằm 1 chỗ như các em bé trong video, hãy để trẻ nằm một chỗ và tin tưởng chờ đợi con trẻ chủ động luyện tập những hoạt động cần thiết của con. Và trong thời gian chờ đợi đó, cho bản thân mình cơ hội quan sát vẻ đẹp của quá trình nỗ lực tự thân của con trẻ, chắc chắn bạn sẽ thấy choáng ngợp vì tình yêu của trẻ với việc học tập không ngừng nghỉ này. Điểm thứ 2: HẠN CHẾ TỐI THIỂU THỜI GIAN SỬ DỤNG CÁC THIẾT BỊ ĐỂ DI CHUYỂN TRẺ như: ghế xe hơi, xe đẩy, địu… Chỉ sử dụng trong trường hợp phải thực sự cần thiết – đó là khi bạn cần di chuyển trẻ trong những quãng đường dài như đi chợ, đi du lịch… Các thiết bị này có không gian chật hẹp và không tạo điều kiện cho trẻ tự do vận động. Với những quãng đường ngắn như đi lại trong khu phố, đi dạo trong công viên, hãy bế ẵm trẻ. Khi trẻ được bế ẵm, trẻ sẽ vừa được thoải mái vung tay chân, vừa được nói chuyện với người lớn, vừa nhìn ngắm và khám phá bao nhiêu là cảnh vật, tình huống của thế giới. Bạn có thể tưởng tượng ra được là có rất nhiều quá trình học tập được diễn ra so với việc chỉ đặt trẻ trong xe đẩy với một con thú bông được treo nhún nhảy trước mặt trẻ. Nếu bạn cần dùng các thiết bị này ở quãng đường dài thì ngay khi đến nơi, cần đưa trẻ ra khỏi thiết bị đó để trẻ có không gian vận động bên ngoài. Không lạm dụng các loại xe di chuyển này cho các mục đích khác như ru ngủ, gây phân tâm khi trẻ khóc, dỗ dành trẻ… Điểm thứ 3: TUYỆT ĐỐI KHÔNG SỬ DỤNG CÁC DỤNG CỤ VẬN ĐỘNG BÁN TRÊN THỊ TRƯỜNG như ghế tập ngồi, xe tập đi, đai tập đứng… Tất cả những loại dụng cụ không hề giúp trẻ đi sớm, ngồi sớm như các thông điệp quảng cáo mang tính thương mại của nó. Thậm chí chúng còn có hại cho vận động của trẻ bởi trẻ bị đặt vào một tư thế mà về căn bản là cơ thể của trẻ chưa sẵn sàng để giữ thăng bằng. Một số dụng cụ thậm chí còn gây tai nạn nguy hiểm vì trẻ không tự kiểm soát được. Và một số còn góp phần tạo hình các kiểu vận động không tự nhiên ở trẻ như là đi nhón bằng ngón chân… Hay nói cách khác các thiết bị này đều cản trở quá trình hình thành vận động tự nhiên ở trẻ. Trẻ có thể thấy
thích thú khi được đặt trong xe tập đi bởi tầm nhìn mới mẻ khi được đặt vào xe khiến trẻ thích thú. Nhưng không phải điều gì khiến trẻ thích thú cũng là sự hỗ trợ. Thực tế đã chứng minh ti vi, màn hình, thức ăn công nghiệp luôn mê hoặc và gây nghiên trẻ nhưng không mang lại lợi ích gì cho sự phát triển. Là người giáo dưỡng trẻ, cha mẹ cần thận trọng để không bị chi phối bởi các thông điệp truyền thông mỹ miều đánh vào tâm lý muốn con ngồi sớm, đi sớm, giỏi sớm. Sự thúc ép gián tiếp từ việc mua sắm các đồ này vừa có hại cho thể chất, vừa có hại cho tâm lý của trẻ. Điều thứ 4: KHÔNG KHUYẾN KHÍCH CÁC VẬN ĐỘNG ĐƯỢC TRỢ SỨC TỪ BÊN NGOÀI như là ba mẹ, ông bà, người giúp việc đặt trẻ vào tư thế ngồi hay cầm tay kéo trẻ đứng dậy, dìu dắt trẻ đi. Tương tự như các dụng cụ vận động, những sự trợ sức vận động từ người lớn đều không hề hỗ trợ quá trình vận động của trẻ. Chỉ có trẻ mới hiểu cơ thể của mình và biết được khi nào thì mình sẵn sàng và thoải mái với tư thế nào. Các mốc vận động được quyết định bởi quá trình Myeline, ngoài ra còn phụ thuộc vào chất lượng của mốc phát triển trước đó mà trẻ đã đạt được và đồng thời phụ thuộc vào sự luyện tập lặp đi lặp lại không ngừng nghỉ để cơ bắp của trẻ có thể ghi nhớ các tư thế và từng nhóm cơ có thể phối hợp với nhau đúng trình tự để có thể đi vào tư thế và chuyển tư thế một cách chắc chắn, nhuần nhuyễn. Ví dụ để trẻ có thể đứng giữa phòng và tự bước đi, trẻ cần quá trình myeline đến các ngón chân, trẻ cần đã tập vịn đứng đủ để luyện tập sức mạnh, sức bền của các cơ đùi, trẻ cần đã có thể duy trì sự thăng bằng khi vào tư thế đứng và chính trẻ mới là người luyện tập, tự chuẩn bị cho chính mình, và biết khi nào mình sẵn sàng. Hãy truyền đạt điều này với ông bà, thầy cô, người giữ trẻ, người giúp việc, cô dì chú bác trong gia đình để cả gia đình đều có cùng một sự hiểu biết và cùng cố gắng. Trẻ sẽ hưởng lợi ích vô cùng lớn lao bởi vì điều này thể hiện sự tin tưởng tuyệt đối mà người lớn dành cho trẻ. Đó là những dinh dưỡng tuyệt vời với lòng tự trọng và sự tin ngay từ những ngày tháng đầu tiên của cuộc đời. Điều thứ 5: THAY THẾ CÁC HỖ TRỢ BÊN NGOÀI BẰNG CÁCH TẠO ĐIỀU KIỆN CHO TRẺ TỰ DẪN DẮT, TỰ HÌNH THÀNH VẬN ĐỘNG CỦA MÌNH. Chúng ta nên có một khu vực vận động cho trẻ sơ sinh và tạo cho trẻ những khoảng thời gian để vận động và tập trung ngay từ lúc sinh ra. Ở khu vực vận động trong 6 tháng đầu tiên nên có 1 cái thảm bám chắc vào mặt sàn, sau khi trẻ đã bò được thì nên bỏ tấm thảm đó ra để tránh cản trở vận động bò của trẻ. Ngoài những sinh hoạt thiết yếu hằng ngày của trẻ như ăn, ngủ, bế ẵm, tắm rửa, kết nối với người khác, trẻ nên được đặt lên thảm vận động để được tự do luyện tập vận động. Chúng ta có thể nằm đọc sách cho trẻ, treo một số đồ chơi mobile để trẻ quan sát, đặt một vài món đồ chơi cầm tay như xúc xắc trên thảm vận động, trò chuyện, kết nối với trẻ khi trẻ đang nằm trên thảm… Tất cả các vận động này đều do trẻ tự xây dựng theo một tiến trình tự nhiên, tự chủ. Mỗi trẻ đều đã có bản kế hoạch do gen quyết định, và có thể bước đi trong khoảng từ 8-18 tháng tuổi tùy trẻ. Theo các biểu đồ của WHO- Tổ chức y tế thế giới, những khoảng thời gian này được gọi là Cửa sổ cơ hội. Chỉ cần trẻ của bạn chinh phục được các vận động này trong cửa sổ cơ hội thì chúng ta có thể yên tâm rằng trẻ đang phát triển bình thường. Việc một trẻ biết lật, biết bò hay đi sớm không có mối liên quan gì đến trí tuệ, nhận thức của trẻ, cũng không quyết định thành công hay hạnh phúc sau này của trẻ. Nhưng khi ta tin tưởng và bảo vệ sự phát triển tự nhiên của trẻ, chúng ta vừa giúp trẻ phát triển năng lực vận động một cách lành mạnh nhất, đồng thời ta đang nuôi dưỡng
sự tự tin và lòng tự trọng của trẻ. Và sự tự tin và lòng tự trọng thì chắc chắn có liên hệ khăng khít đến việc khi lớn lên trẻ có đủ ý chí để vượt qua các thử thách của cuộc sống và sống một đời sống hạnh phúc, hài hòa. Liên quan đến câu hỏi của thính giả đã đặt ra, bây giờ chúng tôi sẽ thảo luận thêm về việc: LỰA CHỌN CÁC DỤNG CỤ HỖ TRỢ VẬN ĐỘNG HOẶC CUNG CẤP CÁC TRẢI NGHIỆM VẬN ĐỘNG GÌ cho trẻ dưới 3 tuổi. Mặc dù đây là phần sẽ trả lời đúng trọng tâm của câu hỏi của thính giả đã đặt câu hỏi, nhưng chúng tôi vẫn đặt nó sau cùng bởi vì để đánh giá một cách thực hành nào đó là phù hợp hay không chúng ta cần có một số nền tảng lý thuyết và quan điểm về giáo dục thì khi đó việc đánh giá này mới có ý nghĩa và khách quan. Sau khi Embehanhphuc nhận được câu hỏi của thính giả này, chúng tôi có liên hệ với bạn để làm rõ một số thông tin cần thiết cho câu hỏi và thính giả đã gửi cho chúng tôi xem một số video liên quan đến các thực hành cho bé tập kỹ năng vận động như tập với bóng, tập bơi, tập xe thăng bằng… khá phổ biến ở trên youtube. Trong các video này chúng ta thường thấy người hướng dẫn nhắc đến việc phát triển não không gian hay phối hợp não trái não phải… Trên thực tế những năng lực nền tảng này của thần kinh như phối hợp giữa 2 bán cầu não, crossing midline, phối hợp tay mắt, cảm giác nội thể trong không gian, cảm giác cơ bắp để phối hợp các phần khác nhau của cơ thể, cảm giác tiền đình… là những năng lực bình thường mà mọi con người đều có thể hình thành trong những môi trường bình thường nhất. Chỉ đơn thuần chúng ta để trẻ tự tập lật, tự tập bò, tự đi, tự vịn đứng… là tất cả các năng lực này đều đã có điều kiện để hình thành và phát huy tiềm năng của nó. Tất cả những cụm từ chuyên môn này nghe có vẽ hoa mỹ vậy thôi nhưng nó đơn giản là kết quả của bao nhiêu năm tiến hóa của loài người và tất cả đều đã là những tiềm năng đã được đóng gói sẵn trong gen của con người. Bất kỳ em bé nào được sinh ra cũng đi kèm với một gói hành lý đầy đủ và sẵn sàng như vậy và việc em bé cần làm là tự mở gói hành lý đó ra và đưa vào sử dụng. Chúng ta không cần phải làm gì quá lên, không cần có các bài tập chuyên biệt, không cần mua các dụng cụ hỗ trợ hào nhoáng với một ảo tưởng rằng chỉ như thế thì con mới được phát triển. Vận động là một điều thiết yếu của con người, vì thế tự nhiên đảm bảo để mọi đứa trẻ loài người (cũng như mọi con non của các loài khác) nếu đã sinh ra với thể chất bình thường thì đều sẽ đạt được và sở hữu vận động cơ bản một cách đơn giản, dễ dàng. Chỉ cần đảm bảo môi trường của trẻ không cản trở việc trẻ luyện tập vận động là chúng ta đang hỗ trợ trẻ ở mức độ cần thiết rồi. Hãy đảm bảo trẻ không bị bó chân bởi giày dép, không dùng xe tập đi, ghế tập ngồi, đai tập đứng, không đặt trẻ suốt ngày trên võng, đeo trẻ trong địu, hay cho trẻ nằm suốt trong ghế xe hơi, không kéo bé đứng dậy, không dìu bé đi… là chúng ta đang hỗ trợ trẻ rồi. Chúng ta chỉ cần làm biếng là đã đủ tốt với vận động của trẻ sơ sinh rồi. Còn nếu chúng ta muốn làm siêng thì phải đặt làm đúng chỗ, theo đúng cách. Vậy làm siêng thế nào cho đúng chỗ và đúng cách, hãy lắng nghe giải pháp cụ thể của chúng tôi trong phần tiếp theo nhé! Trước khi trẻ biết đi chúng ta không cần phải mua sắm thêm cho trẻ bất kỳ đồ vận động nào nhưng cần đảm bảo trẻ có được tự do vận động và được trao cho thời gian, không gian vận động an toàn. Trẻ sẽ tự lật, tự bò, tự mò đến ghế bành và kéo mình đứng dậy, tự đi men theo cạnh bàn… Sau khi trẻ đã biết đi vững (khoảng 16 tháng), thì khi đó trẻ mới sẵn sàng để thử các vận động đa dạng khác nhau như chạy, leo cầu thang, nhảy nhún, nhảy 2 chân, nhảy lò cò, đi bộ trên con lươn, chạy xe… Với các trải nghiệm mới mẻ này, khi giới thiệu đến trẻ cần phải lưu ý một số điểm sau:
XÂY DỰNG TÌNH YÊU TRƯỚC, XÂY DỰNG KỸ NĂNG SAU: Chúng ta cần giới thiệu trải nghiệm một cách từ từ, từng bước một và quan sát kỹ lưỡng phản ứng của trẻ. Ba mẹ cần ở bên cạnh để trẻ thấy yên tâm và nếu trẻ không thích hãy tôn trọng quyết định của trẻ, và có thể thử lại sau nửa năm sau. Trẻ có cả một cuộc đời để học kỹ năng, nhưng chỉ có những thời khắc trải nghiệm đầu tiên để xây dựng tình yêu. TRẺ CẦN MỘT MÔI TRƯỜNG CÓ NGƯỜI LÀM MẪU VÀ TIẾP XÚC TỪNG BƯỚC MỘT. Ví dụ với việc bơi, trẻ nên tắm cùng với ba mẹ ở nhà để trở nên dạn dĩ với nước, rồi được đi bơi cùng gia đình thường xuyên, được xuống nước cùng với sự hiện diện đáng tin cậy của ba mẹ, trẻ nhìn thấy ba mẹ bơi lội và tận hưởng niềm vui ở dưới nước. Rồi hãy cho trẻ trải nghiệm ở một bể bơi an toàn và phù hợp với thể chất nhỏ bé của trẻ, dần dần bé sẽ dạn dĩ hơn và xây dựng được cảm giác tốt khi ở trong nước. Việc dạy bơi một cách trực tiếp chính thức chỉ nên thực hiện sau khi trẻ đã có những bước đệm như trên đây và hình thành được niềm yêu thích với vận động dưới nước, và thường khoảng 5,6 tuổi trẻ mới sẵn sàng với việc nghe hiểu các hướng dẫn của giáo viên dạy bơi. TÔN TRỌNG TỐC ĐỘ VÀ TIẾN TRÌNH RIÊNG CỦA TRẺ, CÂN NHẮC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN CỦA VẬN ĐỘNG THÔ: Không so sánh và thúc dục trẻ. Chúng ta chỉ nên mua dụng cụ, hướng dẫn cách sử dụng còn việc luyện tập lúc nào, bao lâu là do trẻ quyết định. Ví dụ với xe thăng bằng, chúng ta chỉ nên sắm và giới thiệu cho trẻ khi trẻ đã đi vững (khoảng 1,5-2 tuổi). Chỉ khi ta giữ thăng bằng được cơ thể của ta thì ta mới có thể bắt đầu học cách giữ thăng bằng cơ thể trên một thiết bị/dụng cụ di chuyển khác. Hầu hết các trẻ sẽ bắt đầu việc dùng xe thăng bằng với việc dắt xe. Có những trẻ chúng tôi đã từng thấy trẻ luyện tập việc dắt xe cả 6 tháng thậm chí gần cả năm trời trước khi bắt đầu tập ngồi lên yên xe. Và đó là sự lựa chọn của riêng trẻ, chúng ta cần tôn trọng. Hạnh phúc và sự phát triển của trẻ nằm ở hành trình chứ không nằm ở điểm đến. Không nên hối thúc trẻ bởi vì mỗi trẻ sinh ra với một tính khí khác nhau, có trẻ háo hức với trải nghiệm mới, có trẻ lại e dè và nhạy cảm… Trẻ cần trải nghiệm sự thỏa mãn với tiến độ và lựa chọn riêng của chính mình. Một ví dụ khác là với giày patin, hệ xương của trẻ trong những năm đầu đời đang trong giai đoạn chuyển từ sụn sang xương, vì thế việc giới thiệu giày patin cho trẻ sớm chúng tôi cho rằng có thể sẽ ảnh hưởng không tốt lên quá trình này của trẻ bởi vì đôi giày này rất nặng và bó kín. Theo chúng tôi trẻ chỉ nên bắt đầu học trượt patin khi đã bước vào nhóm tuổi tiểu học. LỰA CHỌN NHỮNG HOẠT ĐỘNG CẦN THIẾT, GẦN GŨI CHO CUỘC SỐNG CỦA TRẺ TRƯỚC: Hãy nhìn xung quanh và xem thử trải nghiệm nào là cần thiết nhất cho sự thích nghi của trẻ vào cuộc sống xung quanh, sau đó hay chọn cung cấp cho trẻ những trải nghiệm đó trước tiên. Những thứ không liên quan đến cuộc sống của trẻ thì không nên ưu tiên cung cấp vì nó không có nhiều ý nghĩa với giáo dục. Thế nên xe thăng bằng rồi đến xe đạp thì nên được cung cấp trước giày patin hay ván trượt. Và nếu trẻ của bạn lớn lên ở vùng sông nước thì việc để trẻ tiếp xúc với nước và học bơi sẽ cần thiết hơn là cho trẻ đi học võ. Khi trẻ thấy 1 hoạt động là thiết yếu cho việc hội nhập của trẻ vào môi trường, bạn bè xung quanh, trẻ sẽ có động lực bên trong lớn lao để luyện tập hoạt động. Còn nếu chỉ vì ba mẹ thích hay thấy hoạt động đó tốt, chưa chắc trẻ đã có động lực để học nó.
Khi chúng ta cung cấp các kích thích cho trẻ nhỏ hãy luôn cân nhắc đến các yếu tố tâm lý, cảm xúc đi kèm. Hãy luôn đặt câu hỏi là sự kích thích vận động này có đi kèm với việc xây dựng những cảm xúc tích cực, bồi đắp sự tự tin và lòng tự trọng của trẻ hay không? Bảo vệ sự cân bằng về tâm lý mới là điều cốt lõi. Chúng tôi hi vọng với những lăng kính này, các phụ huynh đã có được sự tự đánh giá cho riêng mình về những thông tin quảng cáo đầy rẫy trên internet và có được sự lựa chọn tốt nhất cho con của bạn. Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.
Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời. Hôm nay chúng tôi tiếp tục trả lời câu hỏi của radio tuần trước của thính giả ẩn danh đến từ Anh, 36 tuổi. Câu trả lời của chúng tôi trong Radio số 8 là để giải quyết vấn đề từ cấp độ nguyên nhân. Còn trong số 9 này chúng sẽ tập trung giải quyết vấn đề ở cấp độ giải pháp hành vi của trẻ. Chúng tôi xin đọc lại câu hỏi: Mình có 2 bé. Bé chị 3,5 tuổi, và bé nhỏ 14 tháng. Hiện tại bé chị đi học mẫu giáo và ở trường giáo viên không phàn nàn hay phản ánh gì về tình trạng bé xô đẩy, đánh, cấu hay giành đồ chơi với các bạn trong lớp dù lớp cũng có nhiều lứa tuổi khác nhau. Tuy nhiên ở nhà bé lại hay giật đồ chơi, xô và đánh em. Vẫn biết là bé ganh tị với em nhưng mình cũng cố gắng giải thích và có những lúc không bắt bé phải nhường đồ chơi cho em mà chỉ ẵm em ra chỗ khác dỗ em. Rồi mới quay lại bắt chị xin lỗi em. Mình có phần lo lắng vì mình và chồng có bất hoà và chồng lúc cãi nhau có xô xát và to tiếng với mình và bé chứng kiến khóc nhiều lần. Nên mình lo là những việc đó ảnh hưởng tới hành vi bé có khuynh hướng bạo lực với em, dù trong lớp không có biểu hiện này với bạn. Radio có thể giúp mình làm cách nào để bé bớt hành vi bạo lực với em không? Vì em lâu lâu lại bị trầy mặt do chị cào hoặc u đầu do chị xô ngã mình cảm thấy tội mà lại không muốn đánh và mắng con. Chỉ giải thích và bắt con xin lỗi nhưng k phải lúc nào cũng thành công. Ngoài ra chúng tôi cũng nhận được một câu hỏi tương tự về tình huống xoay quanh 1 bé nhỏ 4 tháng và một bé lớn 27 tháng của một thính giả 31 tuổi từ Đà Nẵng. Vì thế radio số 9 này Embehanhphuc sẽ đưa ra một số hướng dẫn để phụ huynh điều hòa mối quan hệ giữa anh chị em trong gia đình nhưng cách trả lời sẽ chủ yếu dựa trên tình huống của bé 3,5 tuổi và 14 tháng tuổi. Ở tình huống này điều quan trọng là chúng ta cần quan sát để hiểu được nhu cầu của em bé lớn và đặc biệt cần nỗ lực trong việc trả lời nhu cầu của bé lớn. Em bé này có thể đã trở thành chị hai trong gia đình, nhưng bản chất cũng chỉ là một em bé 3,5 tuổi mà thôi. Việc gia đình có một em bé khác, để bé lớn phải chịu sự chia đôi về thời gian, tình yêu thương và sự quan tâm của cha mẹ, là lựa chọn, quyết định của ba mẹ. Nên hãy thông cảm cho cảm xúc của em trong tình huống mà em bị đặt vào. Độ tuổi của em là một độ tuổi mà không thể hiểu trọn được ý nghĩa của việc làm chị. Bé chưa có năng lực nhận thức đến mức độ như vậy. Vì thế đừng kỳ vọng một điều vượt ngoài năng lực hiện tại, nếu không bạn sẽ chỉ thấy thất vọng mà thôi. Bí quyết con cái để đạt được kỳ vọng của ba mẹ nằm ở chỗ ba mẹ phải có kỳ vọng đúng với sự phát triển của nhóm tuổi của con trẻ.
Trẻ dưới 6 tuổi có vẻ rất ích kỷ, nhưng đó là một sự ích kỷ cần thiết để có thể phát triển. Kể cả với người lớn, nếu như chúng ta chưa cảm thấy an toàn và an yên trong nội tâm, chưa hiểu về chính mình, chưa phục vụ cho chính bản thân mình, chưa biết cách thỏa mãn chính mình, thì làm sao chúng ta có thể hiểu được người khác, cảm nhận và bao dung hay chia sẻ với người khác được. Trẻ thơ cũng vậy. Mọi nhận thức về xã hội phải bắt đầu từ nhận thức về bản thân, và giai đoạn 2,5 – 4,5 là giai đoạn mà trẻ có những tiến triển vượt bậc trong 2 cấp độ nhận thức này. Trước 2,5 tuổi trẻ chỉ biết đến mình hoàn toàn chưa biết đến người khác, sau 4,5 tuổi trẻ rất bị thu hút bởi những tương tác, trải nghiệm xã hội với các trẻ khác. Nên giai đoạn 2,5-4,5 là giai đoạn vô cùng quan trọng để giúp trẻ nhận thức được: Các nhu cầu của bản thân trẻ Các cảm xúc của trẻ Các năng lực của trẻ Các ứng xử xã hội để sống cùng với người khác Và giới thiệu các quy tắc như một khung hướng dẫn để mọi người cùng sống bên nhau một cách lành mạnh hài hòa. Để tác động đến trẻ dưới 6 tuổi, cách hiệu quả nhất là tác động gián tiếp. Việc khuyên năn, nói lý lẽ chỉ phù hợp với những trẻ đã có sự phát triển nhất định trong nhận thức. Bạn có thể đọc thêm bài viết ‘Trẻ dưới 6 tuổi học tập theo cách nào?’ trên website embehanhphuc.vn để tìm hiểu thêm về cách tiếp cận gián tiếp và 3 trung gian để tác động đến trẻ dưới 6 tuổi. Dựa trên nguyên tắc tiếp cận gián tiếp này chúng tôi xin đề xuất bạn một số hướng giải pháp như sau: THỨ 1 – THỂ HIỆN TÌNH YÊU MỌI LÚC MỌI NƠI: Nhu cầu tinh thần thiết yếu nhất của con người là yêu thương, và trẻ dưới 6 tuổi đặc biệt đòi hỏi để được thỏa mãn nhu cầu này từ môi trường. Hãy ghi nhận nhu cầu chính đáng này đặc biệt của bé lớn 3,5 tuổi kết hợp nó vào tất cả các thời khắc trong sinh hoạt hằng ngày. Chúng tôi thấy có một số hướng dẫn cho phụ huynh rằng một ngày cần ôm trẻ 8 cái hay dành 15 phút cho con trước và sau giờ ngủ… Chúng tôi không ủng hộ những hướng suy nghĩ theo cách này bởi vì nó biến mối quan hệ giữa ta với trẻ trở nên cứng nhắc, cơ học và theo công thức. Trái lại ta cần tâm niệm rằng nếu gia đình như là một cơ thể thì cơ thể này cần tình yêu tưới tắm mọi khoảnh khắc. Phải đảm bảo tình yêu luôn chảy trong huyết mạch của gia đình. Thế nên hãy cố gắng hợp nhất tình yêu trong mọi hoạt động với trẻ. Không cần là cứ phải trước giờ đi ngủ, hay lúc trẻ khóc… Mà tình yêu nên được biểu hiện trong những cử chỉ, lời nói, hành động mọi lúc mọi nơi trong gia đình. Hãy ôm trẻ thường xuyên đặc biệt những lúc không hề có lý do gì cả. Lúc trẻ đi lướt qua, ta có thể đề nghị hôn trẻ một cái và nói lời yêu thương đến con, không phải vì trẻ vừa làm gì mà chỉ đơn giản là vì trẻ là chính trẻ thôi. Ta có thể thể hiện cho con biết ta thích nhất đặc điểm nào trên khuôn mặt/cơ thể của con, ta thấy rất hạnh phúc khi con mỉm cười, ta nhớ kỷ niệm gì đã trải qua với con, ta thích cùng con làm hoạt động nào… Khi đi chợ thì chọn mua món ăn trẻ thích. Rồi những cái nắm tay, khoác vai. Cả những lần ta chải tóc cho con… Vô vàn cơ hội để cho trẻ thấy ta yêu trẻ vô cùng.
THỨ 2 – CHỦ ĐÍCH DÀNH THỜI GIAN KẾT NỐI VỚI BÉ LỚN: Bé nhỏ một cách rất tự nhiên sẽ nhận được sự ưu ái về thời gian, tình cảm và sự quan tâm của người lớn ngay cả khi bé chưa đòi hỏi. Còn chính em bé lớn mới là em bé cần được ba mẹ chủ động, chủ ý dành thời gian và sự quan tâm. Với em bé 14 tháng tuổi, ngoài những lúc cần người lớn trợ giúp trong các hoạt động thể chất như: ăn, ngủ, thay tã, trò chuyện, tắm rửa… thì thường trẻ tầm tuổi này sẽ tập trung rất sâu vào các hoạt động vận động, khám phá tự phát của trẻ mà không đòi hỏi sự chú ý nhiều của người lớn. Nên hãy chủ đích tìm các khoảng thời gian mà bé nhỏ đang chú tâm, bận rộn với công việc của riêng em hoặc đang ngủ để quan tâm đến bé lớn. Trong những khoảng thời gian này 2 mẹ con có thể cùng nhau nấu ăn, đọc sách, đi dạo với nhau. Điều này không có nghĩa là chúng ta không quan tâm đến bé nhỏ. Bất kỳ khi nào bé nhỏ có tín hiệu giao tiếp như khóc, la, kêu… bạn hãy phản hồi ngay và đúng mực. Hãy giúp bé lớn hiểu rằng bạn dành thời gian cho bé bây giờ nhưng nếu em nhỏ cần thì mẹ sẽ cần lại kiểm tra và hỗ trợ em trước. Ví dụ, bạn nói với bé lớn: ‘Em đang ngủ nên mẹ đọc sách với con nhưng nếu như em khóc thì mình sẽ dừng đọc sách để lại xem thử em cần giúp đỡ gì không nhé’. Ngoài ra hãy chủ đích dành thời gian cho bé lớn trong các hoạt động quan trọng đòi hỏi sự kết nối như là tắm rửa, ăn cơm cùng nhau, đi vệ sinh, thay quần áo, đi ngủ… Đây là những thời gian quan trọng mà em bé 3,5 tuổi rất cần sự hiện diện của người chăm sóc chính mà em tin tưởng. Hãy tạo ra một lịch sinh hoạt cho cả 2 bé mà có tính đến việc người mẹ sẽ hỗ trợ bé lớn trong các hoạt động chăm sóc này, ba có thể phụ trách bé nhỏ trong những khoảng thời gian đó. Thậm chí mỗi tuần 1 lần, mẹ có thể đưa bé lớn đi công viên, đi siêu thị, đi dạo tầm 2 tiếng – chỉ có 2 mẹ con riêng với nhau thôi. THỨ 3 – KHUYẾN KHÍCH SỰ THAM GIA CỦA BÉ LỚN TRONG CÁC HOẠT ĐỘNG CHĂM SÓC BÉ NHỎ: Ví dụ nếu bé nhỏ tiểu thì bạn nhờ bé lớn đi lấy quần khô và bỏ quần ướt vào thùng giặt, thậm chí bạn có thể để bé lớn giúp kéo quần hoặc lau khô mông cho bé nhỏ. Đây là những hoạt động vừa cho bé lớn thấy rằng bạn quan tâm đến bé và mong được bên cạnh bé, nhưng bạn cũng quan tâm đến cả em bé nhỏ, và vừa kết nối 2 chị em một cách rất tự nhiên. Những hoạt động thực hành cuộc sống này trẻ 3,5 tuổi rất hứng thú. Vậy nên hãy lôi kéo chị tham gia vào đa dạng hoạt động chăm sóc em như giúp em dọn chén sau khi ăn xong, giặt khăn cho em, trải thảm cho em nằm, chuẩn bị đồ ăn nhẹ cho 2 chị em… Và khi bé lớn có các biểu hiện tích cực, hãy ghi nhận để bé tự hào về vai trò và sự đóng góp của mình trong gia đình. Những trải nghiệm này thường cũng sẽ tạo cơ hội để hai chị em xây dựng mối quan hệ tin cậy, tương trợ nhau. THỨ 4 – KHÔNG TRUYỀN ĐI CÁC THÔNG ĐIỆP MANG ĐỊNH KIẾN CỦA NGƯỜI LỚN VỀ MỐI QUAN HỆ CHỊ EM: Hãy tránh nói ‘Con là chị con phải nhường em chứ’ hay ‘Con phải yêu thương em’, và ngay cả những câu có vẻ ‘tôn trọng’ ý kiến riêng như là: ‘Mẹ không yêu cầu con phải yêu thương em nhưng con phải tôn trọng em’ – thì cũng nên tránh. Bởi cả 2 dạng thông điệp này đều đang truyền đi rất nhiều kỳ vọng riêng của cha mẹ và truyền đi rất nhiều định kiến mang tính văn hóa. Tình cảm là thứ tự nhiên phát sinh trong mỗi mối quan hệ khi chúng ta tương tác qua lại với nhau. Hãy để cả 2 trẻ trải nghiệm nhau trong môi trường gia đình và tự xây dựng nên kiểu mối quan hệ riêng của cả 2. Đó là công việc của riêng các con, không phải công việc của ba mẹ. Ngoài ra một cái bẫy mà các ba mẹ thường mắc trong việc điều hòa mối quan hệ của chị em, anh em trong gia đình đó là việc cố gắng để
đối xử và đáp ứng nhu cầu theo cách công bằng. Ví dụ nếu mẹ dẫn chị đi mua váy thì cũng sẽ mua đồ gì đó cho em để cho công bằng. Không nên truyền đạt thông điệp này đến con trẻ. Thay vì thế hãy thể hiện cho con trẻ nhìn thấy cách chúng ta đáp ứng từng trẻ theo nhu cầu riêng của trẻ đó. Ví dụ khi em nhỏ hết quần thì chúng ta sẽ đi mua thêm quần cho em. Chúng ta có thể đưa cả bé chị đi cùng nhưng thông điệp ở đây rất rõ ràng ‘Em cần thêm quần nên hôm nay mình sẽ đi đến cửa hàng quần áo để mua quần cho em’, tương tự như vậy ‘Bộ màu của chị hai hết rồi ha, cuối tuần này mình sẽ đi nhà sách mua bộ màu mới cho chị hai nhé’. Và tất cả các ứng xử khác cũng dựa trên nguyên tắc đáp ứng nhu cầu riêng biệt của từng cá nhân, chứ không phải cào bằng nhu cầu. Kể cả việc dành thời gian và sự quan tâm cũng vậy, bạn không cần dành thời gian đều như nhau cho 2 bé, thay vì đó bạn hãy dành thời gian tương xứng với nhu cầu của từng trẻ. Và đặc biệt mỗi trẻ sẽ thích một cách quan tâm riêng, hãy đáp ứng theo sở thích riêng của từng trẻ. Và điều này cần dựa trên quan sát hành vi của từng bé trong các tình huống hằng ngày bởi vì cá tính mỗi trẻ là riêng biệt. THỨ 5 – THIẾT LẬP MÔI TRƯỜNG: Hãy chuẩn bị các đồ chơi riêng, sách truyện riêng cho bé nhỏ và bé lớn. Chắc chắn trẻ 3,5 tuổi và trẻ 14 tháng thì không thể dùng chung các đồ chơi, đồ dùng. Lý tưởng nhất là có khu vực để đồ chơi và khu vực làm việc nho nhỏ cho từng bé. Bé lớn có thể có 1 bộ bàn ghế thì khi bé nhỏ tập đi cũng không với tới các đồ làm việc của chị được. Đồ chơi của bé nhỏ có thể đặt ở kệ thấp. Đồ của bé lớn thì nên để lên kệ treo chắc chắn lên tường hoặc để trong các tủ đồ cùng với đồ của người lớn để nằm ngoài tầm tay khám phá của bé nhỏ. Nếu nhà bạn không có điều kiện để phân không gian thì ít nhất cũng hãy nói rõ cho bé lớn rằng món nào là món của em, món nào là món của chị. Chỉ cho bé lớn cách xử lý khi bé nhỏ lấy đồ của bé lớn bằng cách dùng một đồ chơi của bé nhỏ để tráo đổi và lấy lại đồ chơi của chị. Theo thời gian, cùng với sự trưởng thành của từng bé, hãy hướng dẫn cho cả 2 bạn cách mượn đồ của nhau. Đồng thời thỉnh thoảng hãy thiết kế một hai hoạt động chung mà hai chị em có thể cùng hợp tác với sự hỗ trợ của mẹ. Ví dụ như cùng làm salad rau củ, cùng làm bánh bột lọc, cùng đọc sách… Hãy thiết lập một môi trường hoạt động cân đối giữa hoạt động cá nhân và hoạt động chung nhé. THỨ 6 – DUY TRÌ GIỚI HẠN LIÊN QUAN ĐẾN AN TOÀN: Trong thời gian này, bạn phải lưu tâm không để bé lớn ở với bé nhỏ mà không có sự quan sát của người lớn. Nếu bạn cần ra khỏi phòng, hãy đảm bảo là em bé nhỏ có ai đó để mắt trông chừng, hoặc bạn sẽ cần bế bé nhỏ đi cùng. Khi một em bé chưa nhận thức được về hậu quả của hành vi của mình thì người lớn phải có trách nhiệm quan sát, nhắc nhở, dừng, điều hướng các hành vi không an toàn cho cả 2 chị em. Nếu có sự xô đẩy trước mặt bạn, bạn cần nói với ngôn ngữ rõ ràng, tự tin, thể hiện sự cương quyết và nhất quán NHƯNG KHÔNG dọa nạt. Công việc của bạn giống như một cái cột đèn giao thông, khi bé lớn có hành động gây tổn thương thì chúng ta cần bấm chế độ đèn đỏ, khi bé lớn có hành động trung tính thì chúng ta bật đèn xanh. Chúng ta cần tách biệt các sự khó chịu, dán nhãn, kết luận thường đi kèm với cơn tức giận trước hành vi sai trái của trẻ. Hãy đơn thuần coi việc duy trì giới hạn như trách nhiệm của người lớn phải làm khi trẻ chưa có khả năng tự kiểm soát. Hãy có niềm tin rằng dần dần với sự trưởng thành trẻ sẽ có được sự tự kiểm soát bên trong, nhưng trong thời gian chờ đợi trẻ cần chúng ta kiểm soát bên ngoài. Việc duy trì giới hạn này chỉ tập trung vào hành vi của con chứ không công kích bản chất của con. Chúng ta
không được nói với trẻ ‘Sao con ác thế. Em bị đau rồi thấy chưa’ hay ‘Con là chị mà, sao con lại giật đồ của em’. Thay vì vậy mỗi lần bé lớn chơi với em, hãy ở gần đó và sẵn sàng để can thiệp. Nếu trong thời gian này, bé lớn thường xuyên đánh em thì hãy thường trực để sẵn sàng giữ tay bé lớn lại khi bé lớn bắt đầu vung tay lên. Thời điểm này bé lớn đang mất cân bằng nên chúng ta không thể hi vọng bé lớn sẽ tự giải quyết vấn đề trong hòa thuận. Bí quyết nằm ở quan sát thường trực và can thiệp đúng thời điểm. Khi đã giữ tay bé lớn, nhìn vào mắt bé và nói với thái độ nhất quyết nhưng nhẹ nhàng ‘Con dừng lại. Mẹ không để con làm đau người khác.’ Duy trì thông điệp này nhiều lần. Khi bé lớn ăn vạ, đạp, vẫy vùng và có thể gây tổn thương em, dùng thể chất để tách bé lớn ra khỏi khu vực đó và thông báo với bé ‘Con đạp mạnh nên mẹ ôm con ra ngoài này. Mẹ cần giữ an toàn cho cả 2 chị em’. Hoặc khi bé lớn lấy đồ chơi của bé nhỏ, hãy nhắc nhở ‘Đây là đồ chơi của em. Con hãy đi lấy đồ chơi của con và mình trả đồ này lại cho em’. Nếu bé không trả lại, hãy nhất quyết duy trì giới hạn ‘Mẹ cần giữ đồ chơi cho em, con muốn đưa tận tay mẹ hay con để nó về kệ?’. Nói tóm lại là hãy nói rõ hành vi bạn muốn trẻ dừng, hành động bạn muốn trẻ làm, hoặc quy tắc/giới hạn của gia đình và thể hiện cho trẻ biết bạn sẽ sẵn sàng duy trì giới hạn và việc duy trì giới hạn này là để đảm bảo an toàn cho cả 2 chị em chứ không sa vào giảng giải, dạy dỗ về đạo đức ở đây. Nếu bạn muốn nói với bé lớn để bé hiểu rằng bé nhỏ bị tổn thương, bị đau do các hành động của chị thì hãy nói vào lúc khác, lúc mà bé lớn có tâm trạng thoải mái và có thể tiếp nhận được. Và kim chỉ nam cho việc sửa lỗi luôn là ‘Connection before correction’ – Sửa lỗi chỉ hiệu quả nếu bạn có kết nối với tâm hồn của trẻ. Nên để có thể thực hiện được giải pháp thứ 6 này thành công thì bạn luôn phải bắt đầu từ những giải pháp đầu tiên trước. Ngoài các giải pháp này, gia đình có thể thử trò chuyện với giáo viên phụ trách của bé lớn ở trường. Bạn có thể hỏi xin rất nhiều thông tin từ giáo viên của bé. Hãy hỏi cách các cô xử lý tình huống như thế nào, các hoạt động bé lớn yêu thích, tính xã hội của bé trên lớp, cách bé thể hiện cảm xúc trong lớp… Nếu giáo viên trên lớp có các cách tiếp cận nhân văn và hiệu quả với các xung đột trên lớp, bạn cũng nên áp dụng ở gia đình, bởi vì nếu có sự thống nhất này chắc chắn đứa trẻ sẽ cảm thấy an tâm và không bị bối rối bởi việc ở trường một kiểu, ở nhà một kiểu. Bạn hãy thử áp dụng các hướng dẫn này và hồi đáp cho chúng tôi về sự biến chuyển của bé nhé. Chúng tôi rất mong chờ. Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.
Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời. Hôm nay chúng ta có 1 câu hỏi của một thính giả ẩn danh đến từ Anh, 36 tuổi. Câu hỏi: Mình có 2 bé. Bé chị 3,5 tuổi, và bé nhỏ 14 tháng. Hiện tại bé chị đi học mẫu giáo và ở trường giáo viên không phàn nàn hay phản ánh gì về tình trạng bé xô đẩy, đánh, cấu hay giành đồ chơi với các bạn trong lớp dù lớp cũng có nhiều lứa tuổi khác nhau. Tuy nhiên ở nhà bé lại hay giật đồ chơi, xô và đánh em. Vẫn biết là bé ganh tị với em nhưng mình cũng cố gắng giải thích và có những lúc không bắt bé phải nhường đồ chơi cho em mà chỉ ẵm em ra chỗ khác dỗ em. Rồi mới quay lại bắt chị xin lỗi em. Mình có phần lo lắng vì mình và chồng có bất hoà và chồng lúc cãi nhau có xô xát và to tiếng với mình và bé chứng kiến khóc nhiều lần. Nên mình lo là những việc đó ảnh hưởng tới hành vi bé có khuynh hướng bạo lực với em, dù trong lớp không có biểu hiện này với bạn. Radio có thể giúp mình làm cách nào để bé bớt hành vi bạo lực với em không? Vì em lâu lâu lại bị trầy mặt do chị cào hoặc u đầu do chị xô ngã mình cảm thấy tội mà lại không muốn đánh và mắng con. Chỉ giải thích và bắt con xin lỗi nhưng k phải lúc nào cũng thành công. Mình muốn hỏi thêm về việc dùng phương pháp thưởng phạt để giáo dục con. Vì sao k nên dùng phương pháp này? Vì hiện tại mình thấy lúc con 2,5 tuổi mình áp dụng thì con rất sợ bị phạt và mỗi lần bị đứng phạt hay time out đều rất sợ hãi và tè ra quần. Mình cảm thấy có gì đó sai sai nhưng chồng thì kêu cần phải làm vậy mà mình chỉ cảm nhận chứ k nêu ra được lí do dù thấy con rất hoảng loạn. Và mình cảm giác thời gian mới bắt đầu sử dụng phương pháp phạt bé chị ngủ ban đêm rất hay giật mình dậy khóc sợ hãi. Mình cố gắng giải thích và khuyên nhủ hơn là áp dụng time out và hình phạt, nhưng có vẻ bé không hiểu hết hoặc cố tình không muốn làm theo. Xin Radio giúp mình nên làm cách nào để dạy con tốt nhất và vì sao không nên dùng phương pháp thưởng phạt? Xin cám ơn chương trình! Xin cám ơn chương trình!. Trả lời: Chào bạn, chúng tôi rất đồng cảm với những vấn đề bối rối của bạn đang có với hai em bé rất nhỏ – độ tuổi mà đều cần rất nhiều sự quan tâm và thời gian của ba mẹ. Chúng tôi tin rằng bạn có một trực giác làm mẹ mạnh mẽ và trực giác đã giúp bạn lờ mờ nhận ra được một số bất ổn trong môi trường mà bạn đang tạo lập cho con. Vì thế việc bạn gửi câu hỏi cho Embehanhphuc, thực ra là để tìm kiếm một sự xác nhận và một động lực bên ngoài cho một sự chuyển hóa mà thực chất đã bắt đầu khởi động trong tâm hồn của bạn rồi. Về tình huống của bạn, có 2 phần cần giải quyết là bạo lực trong gia đình và mối quan hệ chị em. Trong radio số 8 này, chúng tôi sẽ đặt trọng tâm vào vấn đề bạo lực trong gia đình, còn radio số 9 sẽ dành cho nội dung mối quan hệ anh chị em.
Trong những năm ngắn ngủi đầu đời, với trẻ thơ, ba mẹ không chỉ là người trẻ yêu thương mà còn có thể coi như thần tượng, thần thánh của trẻ. Trẻ mô phỏng, bắt chước, học tập tất cả mọi thứ xung quanh nhưng nguồn dữ liệu đầu vào lớn nhất là từ ba mẹ. Hơn tất cả các đồ chơi, học liệu, hoạt động mà bạn cung cấp cho con, chính sự hiện diện của bạn 24/7 là thứ ‘thức ăn tinh thần’ mà trẻ thấm hút mọi giây phút. Trẻ thơ dưới 6 tuổi mặc dù trí tuệ chưa hình thành, nhưng trẻ lại có một thứ năng lực tinh thần đặc biệt và vẫn thường được ví von với miếng bọt biển. Tâm trí của trẻ như miếng bọt biển sẽ thấm hút mọi thứ và biến nó thành một phần của chính mình. Bạn có thể gọi nó là Tâm trí thấm hút. Thế nên không có con người nào có thể nhớ lại được những gì xảy ra với chính bản thân mình trước 3 tuổi bởi những trải nghiệm đó không được ghi nhớ dưới dạng ký ức mà chúng ta có thể gọi về. Những trải nghiệm đầu đời đó mặc dù không nhớ lại được, nhưng lại tạo hình nhân cách của trẻ và nền tảng nhân cách này lại ở với trẻ trọn đời. Tầm quan trọng của giai đoạn này có thể xem là tương đương với giai đoạn xây nền móng phía dưới của một ngôi nhà. Trẻ cần nguyên liệu đầu vào cho công cuộc xây dựng này. Và trẻ phụ thuộc vào ba mẹ, thầy cô trong việc cung cấp nguyên liệu đầu vào chất lượng cho trẻ. Khi nguyên liệu đầu vào này chất lượng, trẻ có thể hoàn thành công trình xây dựng của mình một cách tốt nhất. Khi nguyên liệu đầu vào kém chất lượng, trẻ vẫn sẽ luôn vui vẻ, dùng mọi thứ mà môi trường có để sử dụng cho công trình của mình. Bởi vì phát triển là lẽ sống, là con đường, là công việc trẻ phải làm khi được sinh ra đời – như một cái hạt đã nảy mầm thì phải tìm mọi cách để lớn lên. Nhưng đương nhiên một công trình có nguyên vật liệu kém chất lượng thì kể cả kiến trúc sư và thợ xây có tài năng đến thế nào thì cũng khó mà cứu vãn nổi. Và trong trường hợp này chúng ta có một nền móng kém chất lượng, và hãy tưởng tượng xem, trên nền móng không vững chắc đó, ngôi nhà nào có thể đứng vững được và trở thành nơi cư trú an toàn cho tâm hồn con người đó. Cũng như một nền tảng nhân cách méo mó thì không thể tạo điều kiện cho một con người có một đời sống tâm lý cân bằng, an yên, hạnh phúc được. Cả một ngôi nhà có thể sụp đổ nếu như một phần nền móng bị thiếu hụt, bị sụt lún. Một con người vào những thời điểm thử thách của cuộc đời cũng có thể sụp đổ nếu như không có một nội tâm lành mạnh, vững vàng. Cũng như cơ thể thể lý được quyết định bởi thức ăn thể lý. Nếu chúng ta ăn các thức ăn nhanh, kém chất lượng, nạp các chất độc hại, thì ta có một cơ thể yếu ớt, và đến một lúc nào đó, cơ thể yếu ớt này sẽ sinh bệnh tật. Tương tự như vậy, nếu cơ thể tâm lý của trẻ được nạp vào những thức ăn độc hại như bỏ mặc, bạo lực tinh thần, bạo lực thể xác, mắng chửi, video nhảm nhí, sách truyện kém chất lượng… thì chắc chắn tâm hồn của trẻ cũng không an yên, mất cân bằng, bất ổn. Sự khác nhau duy nhất ở đây đó là nếu trong trường hợp xây móng nhà, chúng ta có thể đi thị sát, giám sát chất lượng của công trình. Nếu đó là cơ thể thể lý, ta có thể đến bác sĩ thăm khám sức khỏe, làm xét nghiệm, cân đo, chụp X-quang, chụp CT, nội soi… để kiểm tra tình trạng sức khỏe thể lý. Nhưng nếu đây là nền tảng tâm lý của trẻ thơ, không phải dễ để nhìn thấy sự méo mó, bất ổn trong quá trình nền tảng này thành hình. Cách đáng tin cậy nhất để cha mẹ, thầy cô nên làm đó là thực sự chú tâm để mang đến những nguyên vật liệu đầu vào chất lượng để trẻ xây dựng con người của trẻ. Nếu ý thức được rằng tất cả những thứ chúng ta nói, hành động, phản ứng, tất cả các định kiến, bộ lọc, cách tư duy, rào cản… đều được trẻ thấm hút hết và biến thành da thịt của cơ thể tâm lý của trẻ, có lẽ ta sẽ tỉnh thức hơn để trở thành hình mẫu mà ta muốn con trẻ trở thành. Sức mạnh của tâm trí thấm hút này là vô cùng to lớn đồng thời không phân biệt. Trẻ thấm hút toàn bộ
mà không phân biệt đúng sai, phải trái, tích cực tiêu cực. Nên một số phụ huynh có thể la con là ‘Con phải làm theo điều ba nói chứ đừng làm điều ba làm’, là rất vô lý và khôi hài ở nhóm tuổi này. Dưới 6 tuổi, lời nói của chúng ta không có nhiều tác động, nhưng hành động, lối sống của ta thì lại đi thẳng vào tiềm thức của trẻ. Nếu biết tận dụng, ta có thể làm mẫu những giá trị tốt đẹp mà ta muốn truyền lại cho con, nhưng nếu không nhận ra bản chất của nó ta cũng vô thức di truyền những thói quen, mô thức kém lành mạnh cho trẻ. Tất cả nằm trong tầm tay của cha mẹ. Khi chúng ta chỉ là một cặp đôi, nếu có xung đột, sẽ có 2 người tổn thương. Khi là cặp đôi này có thêm 1 đứa con, cặp đôi biến thành một gia đình. Trong gia đình đó nếu có xung đột, sẽ có 2 người tổn thương cộng thêm 1 con người nhỏ bé đang xây dựng nhân cách cũng bị tổn thương theo. Và 1 con người nhỏ bé này bị tổn thương thì kéo thêm 1 con người trưởng thành khác (sau 20 năm tới) cũng tổn thương. Sau 20 năm, em bé tổn thương ngày nào giờ trở thành một người lớn mang theo những vùng tối của nội tâm. Người lớn này lại có thể lập gia đình một người khác và trở thành một người làm cha, làm mẹ. Người làm cha làm mẹ này có sẵn trong mình những mô thức phản ứng, cảm xúc đã được gieo mầm trong tiềm thức của người đó từ thời thơ ấu. Bao nhiêu năm em bé đó lớn lên, có thể hạt mầm đó có thể chưa lộ ra bởi chưa gặp đúng điều kiện. Nhưng đến thời điểm mà con người đó phải đối mặt với rất nhiều vấn đề của một gia đình – đó là lúc các tình huống xưa cũ lặp lại và hạt mầm chứa mô thức phản ứng hay cảm xúc tiêu cực đó gặp được điều kiện phù hợp để trồi lên. Những tình huống điển hình này thường bản chất không có gì nghiêm trọng, nó xoay quanh những tình huống nhỏ nhặt hằng ngày của gia đình như là con không nghe lời, con dành đồ của bạn, con ăn vạ, con khóc lóc, con không tăng cân, mâu thuẫn trong cách dạy con giữa 2 vợ chồng, chồng không tham gia vào việc chăm sóc con… Nhưng vì người làm cha làm mẹ này đã có sẵn mô thức là cãi vã, xô xát mỗi khi có mâu thuẫn … nên nó biến thành hành động và bạo lực/áp bức lại đổ lên những người trong gia đình và đổ lên đầu em bé của thế hệ tiếp theo. Cứ như thế, chúng ta có một vòng luẩn quẩn của bạo lực. Đây là mẫu thuẫn thế hệ nối tiếp thế hệ trong nhiều mái nhà, mà cách duy nhất là chính người lớn phải là người tỉnh thức nhận ra vấn đề và chuyển hóa bản thân mình. Trẻ thơ luôn yêu thương chúng ta vô điều kiện. Trẻ cũng dễ quên lãng, không giận hờn, không đề bụng, không căm thù. Có những gia đình em bé bị mẹ đánh, rồi người cha lại đánh mẹ, và khi mẹ khóc chính em bé đó lại là người lại lau nước mắt và ôm mẹ mà không hề có chút giận hờn gì với những chuyện đã xẩy ra. Trong quan hệ gia đình, chúng ta không tránh khỏi mâu thuẫn và cũng không cần phải né tránh mâu thuẫn bởi mâu thuẫn tạo điều kiện để chúng ta hiểu sâu hơn về nhau. Nhưng rất quan trọng là chúng ta tạo được một số quy trình để giải quyết mâu thuẫn một cách phi bạo lực. Con trẻ cũng sẽ học được điều này từ việc nhìn ba mẹ xử lý mâu thuẫn theo một cách lành mạnh. Tôi có biết một số gia đình vì không muốn ảnh hưởng đến con mà 2 vợ chồng đã thống nhất là mỗi khi có mâu thuẫn lớn là 2 người sẽ ra quán café nói chuyện, hoặc viết thư tay hay gửi email cho nhau. Bạn có thể đề xuất với chồng mình một số giải pháp tương tự. Hoặc ngay cả trong những xung đột vụn vặt ở nhà cũng có thể tìm được cách giải quyết bất bạo động. Hãy trao đổi để chồng bạn cũng cùng chia sẻ hiểu biết này về tầm quan trọng của việc người lớn trở thành một hình mẫu nhân văn và thống nhất cách giải quyết vấn đề trong những tình huống điển hình, hay gặp trong gia đình. Khi nói đến bạo lực trong gia đình, chúng tôi không chỉ dừng lại ở bạo lực thể chất mà còn muốn nhấn mạnh đến cả bạo lực về tinh thần bằng lời nói, bằng mua chuộc, bằng thao túng, bằng trói buộc. Bạo lực trong gia
đình có thể tồn tại nếu cha mẹ hoặc một người thân trong gia đình xô xát, động tay động chân với nhau. Nhưng đôi khi, đáng buồn hơn, bạo lực còn được sử dụng dưới danh nghĩa của giáo dục. Dùng ‘roi vọt’ vẫn được coi là cách dạy con hiệu quả và phổ biến được cha truyền con nối trong nhiều gia đình. Roi vọt ở đây không chỉ là nghĩa đen là đánh đập mà còn bao gồm cả nghĩa bóng là uy hiếp tinh thần, áp chế ý chí. Vì thế roi vọt trong thời đại bây giờ còn có bao gồm cả những hình thức phạt khác nhau như time out, tước đi đặc quyền…. Và ngay cả việc thưởng bản chất cũng là phạt, cũng là roi vọt, bởi vì cơ chế hoạt động của các giải pháp này đều như nhau. Đều là việc dùng những thứ bên ngoài để thao túng, mua chuộc, ra điều kiện, gây sợ hãi để có được hành vi ‘ngoan’ của trẻ. Cả thưởng và phạt đều khiến đứa trẻ làm một hoạt động hoặc có một hành vi dựa trên động lực bên ngoài chứ không dựa trên nhận thức và động lực bên trong. Một cách rất tự nhiên hành vi của trẻ dưới 6 tuổi đều được thúc đẩy bởi động lực bên trong. Trẻ có thể khám phá từng phúc giây, vật lộn cả ngày để tập bò hay lau nhà từ sáng đến chiều… mà không cần có phần thưởng bởi vì trẻ có động lực bên trong thôi thúc trẻ hoạt động. Đây là giai đoạn mà trẻ hoàn toàn tinh khiết và thuần chất, vô cùng thẳng thắn và chân thật. Ngay cả những hành vi ‘không ngoan’ của trẻ như không chịu ngủ trưa, cắn bạn, mở nước lênh láng trong nhà, ném rơi đồ đạc… thì cũng đều được thực hiện mà không có chút tính toán và không hề có động cơ xấu phía sau. Vậy mà trẻ lại thường bị phạt vì tất cả những chân thành đó của mình. Nếu một người bị đe dọa vì sống đúng bản chất của mình, thì thật dễ hiểu là tại sao người đó lại lệch hướng và bắt đầu học được cơ chế để che đậy, vụng trộm, trốn tránh trong lời nói và hành động. Thưởng/phạt để có được hành vi mong muốn cũng là cách tiếp cận không cân nhắc đến các phần khác nhau trong tâm lý của con người. Con người có lòng tự tôn, tự trọng, sự tự tin, có cảm xúc và trí tuệ vô cùng phong phú, phức tạp chứ không chỉ có mỗi hành vi. Vì thế Embehanhphuc kịch liệt phản đối cách sử dụng thưởng phạt với nhiều hình thức khác nhau như khen ngợi, tặng sao, hình dán, cho hưởng đặc quyền, lấy đi đặc quyền, time out trong việc điều chỉnh hành vi của trẻ dưới 6 tuổi. Tất cả những hình thức thưởng/phạt này đều truyền đi thông điệp rằng tình yêu mà ba mẹ dành cho con là tình yêu có điều kiện. Chỉ khi con làm được cái này, có hành vi này, đạt được kỳ vọng này thì ba mẹ hài lòng và sau đó mới thể hiện tình yêu với con. Đó không phải là bản chất của tình mẫu tử. Những cách tiếp cận theo kiểu điều kiện hóa như vậy biến mái ấm thành một tổ chức kinh tế mà trọng tâm là trao đổi, bán-mua. Chúng ta thường phàn nàn về hệ thống giáo dục đang vận hành ngoài xã hội, nhưng chính bản thân dưới mái nhà của chúng ta, hình thức giáo dục mà chúng ta đang dùng để nuôi dạy con có thể vẫn phảng phất hình bóng của các căn bệnh của hệ thống giáo dục truyền thống với thành tích, với kỳ vọng, với việc đặt mong muốn người lớn làm trung tâm… Chúng ta đều bắt đầu tất cả những cách dạy dỗ này với định kiến rằng trẻ căn bản là ngỗ nghịch, hư hỗn, không thích học tập và cần được dạy dỗ. Và chúng ta làm với mục đích tốt đẹp là có được một đứa trẻ ‘ngoan’. Nhưng có bao giờ chúng ta tự vấn xem ‘ngoan’ có nghĩa là gì? Là một người trưởng thành, chúng ta có tự nhận mình là ‘ngoan’ hay không? Chúng ta có đầy rẫy lỗi lầm, nhưng điều đó không ngăn được sự thật chúng ta vẫn là người tốt. Ngoan là một tính từ mang đầy định kiến và chủ quan để dán cho một đứa trẻ. Ngoan hiểu một cách đơn giản nhất có nghĩa là biết nghe lời. Và sự thực là một con người luôn nghe lời người khác thì thường tính cách của con người đó cũng sẽ không đi kèm những giá trị như là: biết bộc lộ và biểu đạt, biết đứng lên và trình bày chính kiến, biết đầu tranh, biết tư duy phản biện, biếtsáng tạo và tư duy
vượt ra vùng an toàn… Nếu ta vẫn còn loay hoay với những kỳ vọng vụn vặt như thế thì thật khó để nhìn thấy được một bức tranh giáo dục toàn cảnh để nuôi dưỡng một con người hạnh phúc, cân bằng, tự do, độc lập và có trách nhiệm. Và những giá trị này có phải là những giá trị mà xã hội đang tìm kiếm, đang xây dựng với nhiều nỗ lực ở những cấp độ vĩ mô, vi mô khác nhau? Nếu mục tiêu dài hạn của bạn trong việc nuôi dạy con của bạn cũng như vậy thì chúng ta cần hiện thực hóa các mục tiêu này trong các hành xử, phản ứng trong các tình huống hằng ngày trong gia đình. Một động lực mạnh mẽ khác để giúp bạn tự soi chiếu lại cách giáo dục mà bạn dùng ở gia đình đó chính là quan sát con trẻ. Chính em bé của bạn cũng đang cho bạn những dấu hiệu vô cùng rõ ràng cho thấy rằng em bé đang bị tổn thương với hình thức phạt. Sợ hãi, hoảng loạn, đái ra quần, hay ngủ không ngon giấc là những biểu hiện không thể chối cãi được của việc ức chế tâm lý. Nếu tình trạng này kéo dài, em bé có thể lạc ra khỏi con đường phát triển lành mạnh và dẫn đến một số lệch lạc trong tâm lý như nói dối và che đậy, không hợp tác với ba mẹ và thầy cô, phản kháng, bạo lực với kẻ yếu, thường xuyên lo âu, ngủ không ngon giấc, ghét bỏ người lớn và không thấy được yêu thương. Và tệ nhất trẻ còn không có niềm tin ở giá trị và vai trò của sự hiện diện của trẻ trong gia đình… Ở độ tuổi này trẻ sẽ con ba mẹ là thần thánh và lời ba mẹ nói là thánh chỉ, nên rất dễ hiểu là trẻ sẽ rất sợ hãi làm theo ý bạn. Nhưng chỉ cần sau 3-5 năm nữa thôi, khi nhận thức và ý chí của trẻ mạnh mẽ lên, bạn có thể sẽ nhìn thấy những dấu hiệu bất ổn rõ ràng hơn khi mà cha mẹ và con thường xuyên xung đột, trẻ không nghe lời ở những sự việc nghiêm túc cần nghe lời và vì thế ta rơi vào cái bẫy của việc phải liên tục tăng mức độ của trừng phạt lên để tương xứng với mức độ ‘cứng đầu’ của con … Bởi vì tất cả mọi hành động xuất phát từ nỗi sợ hãi đều bất ổn với sức khỏe tâm lý của một con người trong ngắn hạn và dài hạn. Một mối quan hệ dựa trên nền tảng của sợ hãi và theo hình thức của một bên cai trị và một bên bị trị thì đều không phải là một mối quan hệ lành mạnh. Hãy tỉnh thức bởi vì các cách phản ứng, giải quyết vấn đề và mối quan hệ mà bạn đang có với con sẽ tạo hình mô thức con trẻ dùng để đối mặt với thử thách trong các mối quan hệ đời sống của trẻ. Bên cạnh bản chất yêu thương mà đương nhiên bất kỳ mối quan hệ mẫu tử nào cũng phải có, hãy cho con trẻ thêm những gia vị chất lượng khác để tạo hình kiểu mối quan hệ bình đẳng, tôn trọng cho con. Nếu làm được như vậy, bạn đang để lại cho con một di sản đáng giá trọn đời. Vậy nếu không dùng thưởng/phạt thì chúng ta sẽ làm gì? Chúng ta sẽ tiếp cận theo hướng kỷ luật hữu cơ mà Embehanhphuc sẽ có hướng dẫn cụ thể cho phụ huynh trong những số tiếp theo của Radio. Với câu hỏi ngày hôm nay, chúng tôi sẽ trả lời phần còn lại ở Radio số 9 – ĐIỀU HÒA MỐI QUAN HỆ CHỊ EM TRONG GIA ĐÌNH. Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.
Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời. Radio hôm nay sẽ trả lời câu hỏi rất dài từ một thính giả ẩn danh, 31 tuổi đến từ Bình Dương. Dưới đây là phần câu hỏi đã được lược bớt những nội dung ít quan trọng. Câu hỏi: Xin chào em bé hạnh phúc, Bé nhà mình 23 tháng tuổi. Mình đọc các loại sách nuôi dạy trẻ và mình rút ra một điều là phải dành tất cả tình yêu thương cho trẻ, học cách nói lời cảm ơn với tất cả mọi việc đang diễn ra dù nó là tích cực hay tiêu cực, và quan trọng là học cách thay đổi bản thân, vì cha mẹ chính là nhà giáo dục, phải kiên định trước những hành vi, thói quen ko đúng hoặc quan điểm trái chiều theo cách dạy trẻ truyền thống. Mình dạy cho bé học tiếng anh (trong 1,5 tháng bé nhớ và đọc lại được 100 từ), học hát (thuộc 10 bài hát), đọc thơ (12 bài), chơi trò chơi vận động ( chuyền banh, đi theo hình zích zắc,…), dạy bé tự mặc quần, tự xếp đồ chơi sau khi chơi xong vào đúng vị trí, biết vứt rác vào thùng, khi ăn ngồi vào bàn, và bé có thể tự xúc ăn. Khi bé khóc vì một việc gì đó mình rất nhẹ nhàng,chẳng hạn ” tại sao con bị té?”, bé trả lời ” con chạy”, mình bảo “vậy con cần đi chậm và cẩn thận nhé, không sao!”. Khi bé không thích đi tắm, bà đến thì bé la hét, hoặc bé không thích xem bài hát đó bé cũng khóc và hét lên, thậm chí bé có thể cáu vào người lớn. Khi đó, mình ngồi xuống và hỏi: ” tại sao con lại hét, con k thích tắm/ k thích xem cái này hả?”, ” nếu con muốn gì con phải nói, con hét vậy mọi người sẽ k hiểu con muốn gì nhé”; “khi con cáu người khác sẽ làm người khác bị thương, chảy máu, rất đau, con ko nên làm vậy nhé! con có thể xin lỗi bà/ ba/ mẹ nha”. Vậy là bé “dạ” và nói “ con xin lỗi bà/ba/mẹ này”. Mặc dù cháu biết xin lỗi khi mẹ phân tích nhưng sau đó cháu vẫn tái phạm. Cháu phát triển ngôn ngữ và khả năng ghi nhớ tốt trong học tập. Chỉ riêng cảm xúc là cháu không cân bằng được, mình không biết phải làm sao? Trả lời: Chào bạn, trước hết chúng tôi rất vui khi đọc chia sẻ của bạn rằng sau khi đọc rất nhiều sách nuôi dạy trẻ, thì điều bạn đã đúc kết ra đó chính là phải dành cho trẻ tình yêu thương. Có rất nhiều phương pháp giáo dục trẻ với kỹ thuật khác nhau, nhưng chúng tôi tin rằng tất cả những người thực hành của mọi phương pháp đều sẽ thống nhất với nhau rằng với trẻ dưới 6 tuổi điều thiết yếu nhất mà ta cần trao đến trẻ đó là tình yêu thương vô điều kiện. Đây cũng chính là thông điệp quan trọng nhất mà chúng tôi luôn nhấn mạnh trong các nội dung của Embehanhphuc, bởi tình yêu chính là dưỡng chất thiết yếu nhất để cho một nhân cách tạo hình và lớn lên. Tình yêu là ô xi mà trẻ dưới 6 tuổi cần hít thở hằng ngày trong mọi tình huống cho dù tình huống đó có rối ren, thử thách đến như thế nào đi nữa, ba mẹ, thầy cô vẫn cần phải đảm bảo rằng, qua lời nói, qua cử chỉ, qua hành động… của chúng ta trẻ vẫn luôn cảm nhận được tình yêu hiện diện xung quanh. Bồi đắp kết nối tinh thần với trẻ cần là trọng tâm của việc làm cha mẹ trong những năm đầu đời.
Một em bé mất cân bằng về cảm xúc có thể có nhiều lý do, nhưng trong tất cả các trường hợp thì ta đều cần phải hiểu rằng việc khóc lóc, la hét, ăn vạ, nổi giận, cáu bẳn là hành vi, là triệu chứng bên ngoài chứ không phải là nguồn căn. Công việc của chúng ta là tìm và giải quyết nguồn căn chứ không phải tìm cách dập tắt triệu chứng. Em bé gần 2 tuổi của bạn có thể đang trong giai đoạn khủng hoảng tuổi lên 2, về các biểu hiện của giai đoạn khủng hoảng lên 2 này chúng tôi đã có miêu tả và hướng dẫn cụ thể trong radio số 6, bạn có thể tìm nghe để có thêm dữ liệu về giai đoạn phát triển này của bé. Nhưng biểu hiện của bé nhà bạn cũng có thể không thực sự liên quan đến khủng hoảng tuổi lên 2, và để đưa ra kết luận chính xác chúng tôi sẽ cần quan sát bé trực tiếp thì mới có thể xác định được. Nên với những thông tin bạn cung cấp, tôi chỉ có thể đưa ra các dự đoán dựa trên kinh nghiệm nhiều năm làm việc trực tiếp với trẻ và phụ huynh mà thôi. Trong bối cảnh này, phần trả lời của chúng tôi hôm nay không với mục đích trao cho bạn giải pháp cho một vấn đề cụ thể, mà là đưa ra những hướng dẫn căn bản để bạn tự quan sát và soi chiếu lại môi trường quanh trẻ và từ đó tự tìm ra vấn đề gốc rễ cho trường hợp của bé. Tức là bạn sẽ là người tự bắt mạch, và chẩn bệnh cho trường hợp của chính mình dựa trên một số hướng dẫn của Embehanhphuc. Để tìm giải pháp cho trạng thái bất cân bằng trong tâm lý của trẻ, điểm bắt đầu là phải hiểu được trạng thái bình thường và cân bằng của tâm lý của trẻ. Khi chưa hiểu được thế nào là bình thường, chúng ta có thể sẽ lạc lối vào việc đưa ra kết luận dựa trên ý kiến chủ quan, ý thích và kỳ vọng riêng của ta. Trẻ dưới 2 tuổi là những trẻ đang kiến tạo toàn bộ năng lực tâm lý của mình thông qua việc thấm hút môi trường một cách vô thức. Ngôn ngữ, vận động, trí tuệ, trí nhớ, cảm xúc, ý chí của trẻ đang thu nhận nguyên liệu đầu vào cho một đại công trình đó là xây dựng nhân cách của con người. Môi trường của trẻ vì thế cần phải cung cấp tất cả dinh dưỡng cần thiết, giàu chất lượng cho công cuộc xây dựng này. Sức mạnh thôi thúc đứa trẻ làm công việc của nó là những sức mạnh tự nhiên, to lớn mà đôi khi cha mẹ, thầy cô không thể nào hiểu nổi. Mặc dù chúng ta không hiểu được những sức mạnh tự nhiên nào đang vận hành và điều khiển đứa trẻ, chúng ta vẫn nên có thái độ hợp tác với công cuộc sáng tạo này của tự nhiên. Cần lưu tâm đến những biểu hiện của sức mạnh này để không ngáng đường, không cản trở. Khi đó đứa trẻ vận dụng được những sức mạnh này theo cách tích cực để xây dựng bản thân mình. Còn nếu chúng ta chặn đứng đường đi của những nguồn năng lượng ẩn tàng này, thì thay vì chảy đúng dòng chảy, những năng lượng đó có thể xì ra và biểu hiện ra bên ngoài bởi những hành vi mất cân bằng, lệch lạc trong tâm lý trẻ. Khi một đứa trẻ gặp được một điều kiện thuận lợi, ưa thích cho công việc xây dựng nhân cách của em, chắc chắn trạng thái thông thường của em sẽ là yên bình, hạnh phúc, tập trung, yêu lao động, tin tưởng cuộc sống và con người nói chung, đồng thời tích cực với các trải nghiệm xã hội trong phạm vi gia đình và lân cận. Em vẫn sẽ khóc nhè, cáu giận, e dè với người lạ, thận trọng trong không gian mới… bởi đó là cách tất cả các trẻ biểu lộ cảm xúc. Nhưng cần nhìn vào tổng thể sự phát triển và cân bằng tâm lý của trẻ chứ không nên chỉ nhìn chăm chăm vào một vài sự khó chịu đây đó hoặc chỉ nhìn vào những điểm mà trẻ chưa đạt được như kỳ vọng của cha mẹ. Cũng giống như khi chúng ta đưa bé đi khám bác sĩ nhi khoa. Là ba mẹ có thể ta thấy lo về việc trẻ sốt, ho, hay đứng cân. Nhưng bác sĩ sẽ đặt cho bạn những câu hỏi để xem xét sự phát triển thể chất tổng thể của bé thì mới xác định được liệu những biểu hiện nho nhỏ đó có đáng lo hay không. Bác sĩ sẽ cần biết trẻ có chơi
đùa, hoạt động bình thường không, có ngủ, hay đi vệ sinh bình thường hay không, có đạt được các mốc vận động, ngôn ngữ, nhận thức thông thường hay không…
Tương tự như vậy, Embehanhphuc đề xuất bạn quan sát sự phát triển tổng thể của em bé trong nhận thức, vận động, cảm xúc, tâm lý… Đồng thời chúng tôi cũng đề xuất bạn soi chiếu lại môi trường tổng thể mà gia đình đã cung cấp cho bé và từ đó xem xét khách quan xem thử môi trường đã đáp ứng những nhu cầu của độ tuổi của trẻ hay chưa. Khi chúng tôi nhìn vào các miêu tả của bạn, chúng tôi cảm thấy có thể một số nhu cầu phát triển thiết yếu của trẻ dưới 2 tuổi đã chưa được đáp ứng đúng mực, thay vì đó thời gian của trẻ lại phải san sẻ cho nhiều hoạt động do người lớn dẫn dắt vì kỳ vọng của người lón. Việc học tập của nhóm tuổi này được thực hiện dưới hình thức của các hoạt động vận động tự do, khám phá bản thân, khám phá môi trường gia đình và xung quanh. Đây là giai đoạn mà chúng ta hoàn toàn không thể ‘dạy’ trẻ một cách trực tiếp. Chỉ đơn giản là sống một cách tự nhiên là trẻ đang học tập rồi. Thế nên, để tạo điều kiện cho những nhu cầu phát triển của trẻ được thỏa mãn, chúng tôi đề xuất bạn nhìn nhận lại môi trường ở những điểm sau: KẾT NỐI GIỮA CON NGƯỜI: Trẻ có đang trải nghiệm tình yêu có hiểu biết và tôn trọng từ những người trong gia đình không? Trẻ có cảm nhận được tình yêu thương vô điều kiện đối với mình hay không? Sau những tình huống thử thách như ăn vạ, khóc lóc, cáu bẳn, trẻ có vẫn nhận được các sự quan tâm của cha mẹ, ông bà, hay phải chịu những lạnh nhạt, hờ hững như là một hệ quả hay hình phạt của việc không ngoan? Cha mẹ có đang làm mẫu những mối quan hệ người với người nhân văn, bình đẳng, tôn trọng? Hay các tình huống trong nhà đang thể hiện kiểu quan hệ giữa người cầm quyền và cấp dưới? Cha mẹ có chấp nhận trẻ như trẻ là, bất kể giới tính, cân nặng, ngoại hình, tính cách… ngay từ lúc trẻ được thụ thai và đặc biệt là sau khi trẻ ra đời? Trẻ có được trao cơ hội để độc lập đồng thời phụ thuộc vào người lớn một cách lành mạnh? TỰ DO VẬN ĐỘNG: Trẻ có được tự do vận động trong môi trường? Quần áo của trẻ có thoải mái và hỗ trợ vận động và độc lập? Đồ đạc trong nhà có bừa bộn và cản trở sự di chuyển tự do của trẻ? Trẻ có các dụng cụ vận động thô hoặc nếu gia đình không có không gian thì trẻ có thường xuyên được đưa ra các không gian lớn như sân chơi, công viên để vận động hay không? CẢM QUAN VÀ KHÁM PHÁ: Trẻ có được khuyến khích trải nghiệm và thu nhận đa dạng, phong phú các trải nghiệm cảm quan hay không? Gia đình có sa vào việc dạy màu sắc, hình dạng, ngắn dài cho trẻ hay không? Trẻ có được tự do thử nghiệm, khám phá, trải nghiệm hệ quả của thế giới vật chất, thế giới tự nhiên bao quanh trẻ? Trẻ có bị bao bọc quá và bị hạn chế việc thu thập cảm quan này do người lớn sợ trẻ dơ bẩn, sợ bừa bãi, sợ trẻ ốm đau, sợ không an toàn… ĐỘC LẬP: Trẻ có được tạo điều kiện để tự chăm sóc bản thân hay không? Trẻ có tự đi lại lấy nước, tự lau miệng, tự mang nón, tự mặc quần… mặc dù trẻ vẫn cần một số sự giúp đỡ và hợp tác của người lớn nhưng quan trọng là nhu cầu với sự độc lập của trẻ được cha mẹ, ông bà ghi nhận và khuyến khích. Các đồ dùng trong nhà phù hợp có được đặt trong tầm mà trẻ thao tác được thoải mái hay
không? Vd bồn rửa tay, ly nước, tủ đựng quần áo, giỏ đựng sách… Mặt khác trẻ có bị ‘ép phải độc lập’ trong tất cả các tình huống hay không? Khi trẻ biết tự mặc quần áo rồi thì có phải là mẹ sẽ nhất nhất yêu cầu bé tự mặc trong tất cả mọi trường hợp? Hay trẻ làm việc trong sự phối hợp với người lớn và hạnh phúc với sự độc lập từ từ của mình? Người lớn có sẵn sàng giúp đỡ trẻ khi trẻ yêu cầu? NGÔN NGỮ VÀ CẢM XÚC: Các nỗ lực giao tiếp của trẻ có được phản hồi đúng mực? Có người dành thời gian và sự quan tâm đến câu chuyện của trẻ? Gia đình có thống nhất về cách phản hồi và thông điệp sử dụng trong các tình huống thường gặp ở nhà? Các biểu lộ cảm xúc của trẻ có được ghi nhận và không phán xét? Người lớn có nói đùa, nói giỡn với trẻ hay lấy trẻ ra làm trò đùa? Ngôn ngữ của người lớn có thể hiện sự tôn trọng? TRẬT TỰ: Có trật tự trong môi trường vật lý của trẻ hay không? Có trình tự trong các hoạt động hằng ngày và từng bước trong mỗi hoạt động? Cách người lớn phản ứng với trẻ có thống nhất hay không? SỰ THÍCH NGHI: Trẻ có được tạo điều kiện để hội nhập trong các sinh hoạt trong gia đình? Trẻ có được khuyến khích tham gia làm việc nhà, chăm sóc môi trường chung, chuẩn bị thức ăn cho cả nhà. Đơn giản là cho bé một cái túi để xách đồ lúc đi chợ cũng đã là đáp ứng với nhu cầu được tham dự của trẻ rồi. Hãy sắm cho bé một số đồ dùng nho nhỏ vừa tay để bé có thể tham gia cùng mẹ quét nhà, lau nhà, tưới cây, làm đồ ăn nhẹ… CÁCH KHUYẾN KHÍCH TRẺ VÀ KỲ VỌNG VỀ MỨC ĐỘ NGHE LỜI: Gia đình có dùng những cách như khen ngợi, thưởng hay phạt, time out, ra điều kiện bé để điều chỉnh hành vi của bé hay không? Những thông điệp khuyến khích đưa đến bé theo cách nào? Gia đình làm gì khi trẻ không hợp tác và có hành vi chưa phù hợp? Cách gia đình đưa giới hạn và từ chối trẻ như thế nào? Cách phản ứng khi trẻ vượt giới hạn hoặc trong các tình huống nguy hiểm? Trẻ 2 tuổi chưa tập trung dài và cũng chưa hề có khả năng nghe lời người lớn. Thế nên khi trẻ thích trẻ sẽ dọn dẹp, khi trẻ không thích trẻ sẽ không dọn, và đó là bình thường. Việc can thiệp vào quá trình này một cách thô bạo có thể ảnh hưởng đến khả năng nghe lời có ý thức của trẻ sau này. Trẻ cần nghe lời bản thân mình trước khi có thể nghe lời người khác. Trên đây là những đề xuất của chúng tôi để bạn soi xét lại chất lượng của môi trường để đảm bảo việc môi trường đáp ứng các nhu cầu phát triển hiện tại của trẻ. Mặc dù đây chỉ là những sự điểm qua những tiêu chí của một môi trường lành mạnh, và mỗi tiêu chí này đều cần được đi sâu vào phân tích mới có thể cụ thể rõ ràng được. Tuy nhiên chúng tôi muốn cho bạn một cái nhìn tổng thể cho một bức tranh toàn cảnh mà trong đó rất nhiều yếu tố đan xem và tác động lẫn nhau. Đôi khi phụ huynh và những người làm việc với trẻ trong nhóm tuổi này hiểu nhầm về mục tiêu giáo dục, và cho rằng chúng ta phải tận dụng thời điểm vàng của độ tuổi này để bồi bổ cho trẻ biết nhiều thứ, học nhiều điều, nạp nhiều kiến thức. Lấy lý do rằng não bộ đang tăng trưởng với một tốc độ chóng mặt, cha mẹ, nhà giáo dục phải chạy đua với thời gian để cho trẻ thêm thông tin, thêm từ vựng, thêm con chữ, con số, cho trẻ biết đọc, biết viết, biết làm toán… Và mục tiêu giáo dục thay vì để hỗ trợ sự phát triển của con người đã bị bóp méo trở thành đào tạo thần đồng. Đúng là não bộ của trẻ đang trong thời gian mà sự hình thành các khớp thần kinh diễn ra với tốc độ thần tốc, và chỉ trong 6 năm khối lượng não bộ của trẻ đạt 95% khối lượng não bộ của người
trưởng thành. Chính vì khám phá khoa học này mà nhiều phong trào giáo dục sớm đã sa vào xu hướng bồi bổ thêm, rót thêm kiến thức. Nhưng nếu tỉnh táo nhìn nhận lại con số này, ta sẽ thấy giật mình bởi sự thật là 5% còn lại là toàn bộ những thứ thông tin ta nạp được trong 60 năm còn lại trong cuộc đời. Cho dù bạn là ai, bác sĩ, tiến sĩ, kỹ sư, bạn học đến cấp bậc cao như thế nào thì toàn bộ thông tin đó cũng chỉ ở mức rất khiêm tốn so với lượng ‘học’ mà trẻ đạt được trong 6 năm đầu. Vậy tại sao ta phải mù quáng dành quá nhiều nỗ lực trong những năm đầu đời này để ‘dạy’ thông tin, kiến thức trong khi nó chỉ chiếm một phần vô cùng nhỏ nhoi? Chúng tôi muốn thức tỉnh các bậc cha mẹ, thầy cô để xét lại những hiểu biết của chúng ta về việc học tập của trẻ, cách thức trẻ học tập trong những năm đầu đời. Liệu chúng ta có đang đánh đổi nhiều mục tiêu phát triển khác để đạt được mục tiêu ngắn hạn của người lớn xoay quanh các kỳ vọng liên quan đến lượng thông tin mà trẻ nạp vào? Bà Maria Montessori có một câu rằng ‘Chúng ta phụng sự tương lai bằng cách bảo vệ hiện tại’. Khi bạn chuẩn bị một môi trường gia đình bảo vệ sự phát triển toàn vẹn tại thời điểm hiện tại của trẻ thì bạn cũng đang nuôi dưỡng các mục tiêu dài hạn trong tương lai. Không có gì sai trái trong việc ta có kỳ vọng ở trẻ, nhưng điều rất quan trọng là chúng ta có các kỳ vọng cùng hướng với tự nhiên. Có nghĩa là ta chỉ có thể kỳ vọng con đạt các mốc phát triển tâm lý bình thường của lứa tuổi lên 2. Còn nếu ta lấy mốc phát triển tâm lý của trẻ lên 5 để làm chuẩn cho con của mình thì chắc chắn chúng ta sẽ rơi vào thất vọng. Và đặc biệt nếu ta kỳ vọng một em bé 2 tuổi ngoan ngoãn, nghe lời, hiếu đạo, biết cư xử như một người lớn đã có đủ trải nghiệm rồi thì ta sẽ rơi vào tuyệt vọng. Điều chỉnh cách nhìn của ta về trẻ, đồng thời bổ sung các hiểu biết về sự phát triển của trẻ trong từng giai đoạn sẽ giúp ta soi chiếu lại các kỳ vọng của mình và trở nên tận hưởng hành trình đồng hành với con trẻ. Chúng tôi xin gợi ý bạn đọc thêm bài viết ‘Trẻ dưới 6 tuổi học theo cách nào?’ trên website Embehanhphuc.vn, qua đó bạn có thể có thêm lăng kính để xem xét lại cách mình mang các hoạt động học tập đến với trẻ đã phù hợp với tâm lý độ tuổi hay chưa. Ngoài ra chúng tôi xin có một vài ý kiến nhỏ liên quan đến một số chi tiết bạn cung cấp trong câu hỏi của bạn. TIVI VÀ MÀN HÌNH: Chúng tôi thấy bạn có nhắc đến thời lượng xem tivi của bé từ 1-1,5 tiếng vào buổi sáng và chưa kể thời lượng buổi tối. Bạn cũng có nhận thấy là bé không có nhu cầu, vậy thì embehanhphuc không hiểu lí do gì bạn phải duy trì thói quen này cho bé. Không có bất kỳ em bé nào lại được sinh ra với nhu cầu xem tivi, nhưng khi việc xem tivi được xuất hiện như một phần của môi trường gia đình thì dần dần nó sẽ biến thành nhu cầu giải trí của trẻ. Sự kích thích liên tục về mặt thị giác với những hình ảnh động và màu sắc sặc sỡ cộng hưởng với sự kích thích thính giác bằng âm thanh liên tục phát ra từ một chiếc máy chính là điều cuốn lấy trẻ. Tuy nhiên ba mẹ dễ nhầm tưởng rằng bé thích thú và tận hưởng nó. Em bé 2 tuổi có thể chưa biết đòi hỏi và thể hiện sự đòi hỏi, nhưng bạn chỉ cần duy trì việc này thêm 1, 2 năm nữa thì bạn sẽ thấy cũng vẫn em bé đó sẽ trở nên nghiện màn hình như thế nào. Một cách chủ động chúng ta làm cho con bị nghiện mà không biết. Ngoài ra chúng ta nên hiểu rằng với tâm trí thấm hút của trẻ dưới 6 tuổi thì thức ăn lành mạnh cho trẻ trong độ tuổi này là những tương tác thực tế, những trải nghiệm sờ chạm và thực sự, chứ không phải qua một cái màn hình. Nếu quan sát và phân tích một cách tỉnh táo, thì bạn có đồng ý với embehanhphuc là hiện nay nội dung trên tivi đa phần là thuần tính giải trí, rất nhiểu kênh chất lượng chưa đủ tốt và phù hợp với trẻ nhỏ, và
kể cả là nội dung giáo dục thì cũng đang được mang đến theo cách KHÔNG phù hợp với tâm trí thấm hút của trẻ dưới 6 tuổi. Hình ảnh trên tivi chạy với tốc độ 24 hình/giây là có hại cho thị giác đang trong thời gian hoàn thiện của bé. Việc xem tivi nhiều lấy đi khả năng tập trung tự nhiên của con người, thứ đang được bồi đắp trong những năm đầu đời thông qua những trải nghiệm thực bằng tương tác với các giác quan của trẻ. Hãy dũng cảm ngắt tivi để con bạn có thêm 1-2 tiếng kết nối với những kích thích lành mạnh trong môi trường thực của bé. GIAO TIẾP TRONG TÌNH HUỐNG CĂNG THẲNG: Trong những lúc trẻ căng thẳng (và người lớn cũng đang căng thẳng), không nên sa vào việc giải thích, khuyên năn, giáo điều… Chỉ cần nói ngắn gọn theo kiểu diễn đạt, mô tả. Ví dụ ‘Mẹ thấy con khóc vì bị té.’ ‘Con chạy nhanh nên đụng vào góc bàn’… Bạn không nên sa vào việc hỏi con tại sao hay hỏi về lý do, bởi vì đơn giản là trẻ 2 tuổi hoàn toàn chưa có năng lực để lý giải những điều này. Trẻ không lý giải được tại sao trẻ khóc, tại sao trẻ ăn vạ, tại sao trẻ nói không và năng lực ngôn ngữ của trẻ cũng không đủ để trẻ giải thích. Bạn cũng không nên sa vào giải thích, giảng giải, mà chỉ nên tuyên bố giới hạn là gì, việc ta cần trẻ làm ngay lúc đó là gì. Ví dụ: ‘Mẹ không đồng ý con leo lên bàn. Con hãy đi xuống nào’ ‘Con dừng lại, mẹ không để con làm đau mẹ! Mẹ sẽ gỡ tay con ra’ ‘Mẹ thấy con đang la bà. Mình nói nhỏ lại.’… Trí tuệ của trẻ 2 tuổi thì chỉ mới được hình thành, nên những giải thích của ta sẽ không tiếp cận được với trẻ. Sau vài năm nữa, khi trẻ khoảng 4,5 tuổi, trí tuệ của trẻ thời điểm đó đã được hình thành và củng cố, thì khi đó việc giảng giải này mới có hiệu quả. Nếu trẻ khóc, thì hãy dùng chiến lược ‘Đón nhận tiếng khóc’, mà chúng tôi đã trình bày ở Radio số 6 của tuần trước. Điều quan trọng chúng ta cần nhớ rằng trẻ đang còn rất ngây thơ và trong sáng. Không có trẻ nào lên kế hoạch gây gổ với ba mẹ, ông bà, không có trẻ nào lại cố tình tái phạm. Trẻ thơ không phải là người lớn thu nhỏ. Tâm trí trẻ thơ hoàn toàn khác biệt, nó ở một giai đoạn sơ khởi của sự phát triển khi mà những thôi thúc bột phát còn rất mạnh mẽ và phải tầm 2 tuổi trở đi trẻ mới bắt đầu quá trình dài lâu để kiểm soát các thôi thúc này. Hãy kiên nhẫn và trao cho trẻ các cơ hội để hình thành khả năng tự kiểm soát bản thân từng bước một. LỜI XIN LỖI: Cũng không cần thiết phải bắt con xin lỗi. Thay vì vậy bạn có thể gợi ý và làm mẫu, trẻ sẽ xin lỗi khi nhìn thấy lời xin lỗi cùng với thái độ hối lỗi được mọi người làm mẫu thường xuyên trong các tình huống hằng ngày của gia đình. Cuối cùng thì tất cả chúng ta đều muốn có một em bé biết sai và hối lỗi khi làm điều sai chứ chắc chắn chúng ta không mong có một em bé có lời xin lỗi đầu môi nhưng lại không có chút hối lỗi nào bên trong đúng không ạ? Sự hỗi lỗi, cảm giác hối hận là gốc rễ của lời xin lỗi. Lời xin lỗi chỉ là biểu hiện của phần ngọn bên ngoài. Mưu cầu lời xin lỗi của con mà không giúp con nhận ra lỗi và trải nghiệm cảm giác hỗi lỗi thì chỉ tạo cho ba mẹ cảm giác yên tâm mà thôi chứ không hỗ trợ sự phát triển nhận thức và cảm xúc của trẻ. Hãy dành sự quan tâm và đầu tư của bạn cho sự phát triển toàn vẹn của trẻ thay vì chỉ tập trung vào một vài khía cạnh nhỏ hẹp. Câu hỏi của bạn là một câu hỏi phức tạp, chúng tôi hi vọng đã gợi ý cho bạn một số manh mối để tự tìm ra giải pháp. Nếu bạn có thêm câu hỏi cho những vấn đề cụ thể hơn mà chúng tôi có nhắc đến trên đây, hãy phản hồi, chúng tôi sẽ trả lời sâu hơn nếu bạn đã phần nào tự nhìn nhận đc vấn đề được cho trường hợp của mình. Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy cập
vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.
Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời. Radio hôm nay sẽ trả lời câu hỏi đầu tiên từ một thính giả ẩn danh, 37 tuổi đến từ tp Hồ Chí Minh. Câu hỏi 1: Xin chào em bé hạnh phúc, cho phép tôi được đặt câu hỏi. Con gái tôi được 3 tuổi, bé có đi học trường Montessori được gần một năm rồi nghỉ dịch. Bé vui vẻ, hoạt bát, tình cảm nhưng rất dễ khóc, không vừa ý là khóc. Mọi người trong gia đình đều cố gắng bình tĩnh giải thích rằng nếu con muốn ba mẹ làm gì thì con cứ nói, con khóc lên, vừa khóc vừa nói ba mẹ không nghe được thì không giúp con được. Lúc đó bé nín ngay nhưng lần khác vẫn khóc. Xin cảm ơn nhiều ạ! Trả lời: Chào bạn, qua câu hỏi của bạn, Embehanhphuc thấy rằng gia đình đang cảm thấy không hài lòng với việc trẻ khóc. Chính vì kỳ vọng em bé của mình ít khóc, ngoan, nghe lời đã khiến chúng ta rất thất vọng và bức bối khi nghe tiếng khóc của trẻ, đặc biệt là khi chúng ta đã cố gắng bình tĩnh giải thích mà trẻ vẫn khóc. Có lẽ trẻ có một kiểu lý luận nào đó mà chúng ta không hiểu được, dường như trẻ tư duy không giống cách người lớn tư duy. Và sự thực đúng là như vậy. Trẻ dưới 6 tuổi đang xây dựng tất cả các năng lực tâm lý của con người, tất cả mọi thứ đang là công trình dang giở nên chắc chắn là trẻ sẽ không suy nghĩ, ghi nhớ, suy luận theo cách người lớn làm. Đó là sự thực mà chúng ta phải chấp nhận và thích nghi với nó, chứ không cần phải sa vào giải thích, tìm lý do. Trẻ thơ sống đúng từng khoảnh khắc và luôn hiện diện với cảm xúc của mình. Trẻ không e ngại và né tránh các cơn sóng cảm xúc như chúng ta. Là người lớn, chúng ta hiếm khi rơi nước mắt vì nhiều lý do, nhiều định kiến khác nhau, như là: chuyện nhỏ khóc làm gì, khóc mọi người cười cho, là đàn ông trong nhà thì không được khóc, mình mà khóc thì con nó coi ra cái gì… Còn con trẻ thì sống mà không có định kiến, không e dè bất kỳ cảm xúc nào kể cả tiêu cực hay tích cực (và thậm chí đối với trẻ thì cũng không hề có sự phân loại này nữa). Vì luôn sống trọn vẹn, nên với trẻ thì cảm xúc cũng chỉ là cảm xúc mà thôi, như cơn thủy triều lên rồi sẽ xuống. Thay vì buồn rầu, thất vọng về cái sự khóc nhè của con trẻ, ba mẹ hãy nhìn vào khía cạnh tích cực của nó và học hỏi từ trẻ để có thể sống một cách trọn vẹn, tràn đầy cảm xúc như vậy. Ba mẹ hãy cảm thấy may mắn bởi mình đã tạo ra một môi trường đáng tin cậy để con khóc khi muốn khóc. Hãy tưởng tượng thử xem, nếu một em bé mới 3 tuổi đầu mà sống trong một môi trường mà cảm xúc trào lên lại không được thể hiện ra, em bị bịt mồm bịt miệng và phải nuốt tất cả vào trong. Nội tâm trẻ thơ sẽ biến dị như thế nào nếu không được phép biểu đạt, em bé này thay vì sống một cách trọn vẹn và chân thật thì sẽ bắt đầu phải xây nên một số mặt nạ để che dấu nội tâm thực sự của mình. Hãy đặt câu hỏi, liệu chúng ta muốn một em bé của chúng ta khi lớn lên sẽ trở thành một con người chân thành với chính mình với mọi người xung quanh, hay chúng ta muốn một con
người đeo mặt nạ và mất gắn kết với nội tâm của chính mình? Điều đó phụ thuộc vào phản ứng của chúng ta với những biểu lộ cảm xúc của trẻ trong những năm đầu đời này. Chúng tôi hiểu với các phụ huynh thì tiếng khóc như một con dao đâm thẳng vào tim ta và khuấy lên trong lòng ta những cảm thức tiêu cực. Ta bồn chồn ruột gan, khó thở, máu nóng lên mặt vì tiếng lèo nhèo hay khóc thét của con. Nhưng với trẻ, tiếng khóc chỉ là một công cụ để truyền đạt và giao tiếp. Khi con trẻ mới sinh ra, con hoàn toàn chưa có tiếng nói, và con cần một công cụ mạnh mẽ để có thể tìm kiếm sự chú ý và chăm sóc từ cha mẹ. Đó chính là lý do mà trẻ ngay từ lúc sinh ra đã có tiếng khóc, đây chính là món quà mà mẹ tự nhiên đã vũ trang cho trẻ. Vì thế tiếng khóc không có gì tệ hại. Hãy hân hoan vì trẻ có khả năng biểu lộ nội tâm thông qua tiếng khóc. Đây chính là ngôn ngữ đầu tiên của trẻ trước cả ngôn ngữ nói. Vậy để hiểu trẻ ta phải tìm hiểu thông điệp đằng sau đó là gì thay vì tìm cách nói trẻ im mồm, nín, dừng khóc. Nhiều ba mẹ hiểu nhầm rằng tiếng khóc là ngọn nguồn đau khổ, nhưng thực ra tiếng khóc lại chính là sự giải tỏa nỗi đau. Chúng ta có thấy là sau một trận khóc đã đời, thường tâm trạng chúng ta sẽ tốt hơn, tâm trí sẽ sáng rõ hơn. Trẻ cũng như vậy, vậy tại sao ta phải nỗ lực làm trăm nghìn cách để trẻ không khóc. Có người thì la mắng ‘im mồm’, ‘nín ngay’, đỡ hơn thì ‘khóc cái gì mà khóc’ ‘khóc như vậy thì hôm sau đừng hòng ba đưa đi chơi nữa’ ‘lêu lêu, con trai mà khóc nhè’, phong cách nhẹ nhàng thì ‘nín đi rồi bà mở phim hoạt hình cho coi’ ‘thôi thôi, lại đây ăn kẹo’… Chúng ta không thấy được rằng tất cả những lời nói trên đây đều truyền đi thông điệp rằng – cảm xúc của con không đáng được lắng nghe, và con không nên thể hiện. Sau nhiều trải nghiệm lặp đi lặp lại một số trẻ sẽ được bài học là không nên biểu lộ, thể hiện cảm xúc qua tiếng khóc. Nhưng một số trẻ lại học được cách dùng tiếng khóc để thao túng những người trong nhà để có được sự chú ý hoặc những đồ trẻ muốn như bánh kẹo, điện thoại… Cả 2 hệ quả đó đều khiến trẻ lệch lạc khỏi con đường phát triển lành mạnh của cảm xúc. Vậy làm sao để có thể giúp trẻ có thể phát triển lành mạnh cảm xúc của mình, đồng thời ba mẹ có thể vượt qua những khó chịu trong lòng khi nghe tiếng khóc của con? Giải pháp của embehanhphuc gồm những bước như sau: Bước thứ nhất, nhận diện tác động của tiếng khóc với nội tâm của chính mình. Có thể với những trải nghiệm thời thơ ấu, tiếng khóc của chúng ta cũng đã từng bị ba mẹ của chúng ta phủ nhận, nên bây giờ khi chúng ta là phụ huynh tiếng khóc của con trẻ lại gợi lại những nỗi đau chôn dấu từ ngày xưa. Tiếng khóc của con trẻ chỉ là yếu tố kích thích khiến cho những cảm xúc chất chứa trong nội tâm của ta bị lôi ra ánh sáng. Bước nhận diện ra cảm xúc này là bước quan trọng nhất để hóa giải nó. Sau khi đã thấy được bản chất của tiếng khóc của con không có gì đáng sợ, chính nỗi sợ đến từ những vùng tối trong nội tâm từ thời thơ ấu của ta, hãy đợi những cảm xúc đó được hóa giải và trôi qua. Và khi nó đã trôi qua rồi ta sẽ thấy ta tách biệt được tiếng khóc của con khỏi tâm trí của ta, và hóa giải được tác động của tiếng khóc đó. Bước này cần phải được luyện tập nhiều lần thì nhận thức mới này mới thực sự trở thành một phần bản chất của ta. Bước thứ 2: Ghi nhận tiếng khóc của con và truyền đi thông điệp là mọi cảm xúc của con đều được đón nhận bởi đó là biểu hiện của nội tâm của con. Bạn có thể nói với con theo cách miêu tả: ‘Mẹ thấy con buồn.’ ‘Ba đi làm mà không báo với con nên con khóc.’; hay đặt câu hỏi để tìm hiểu nguyên nhân ‘Con khóc vì con khó chịu điều gì hả?’ ‘Con nói cho mẹ biết xem buồn chuyện gì mà khóc vậy?’. Bạn cần
làm điều này một cách chân thành, và sự chân thành chỉ đến khi bạn đã được thuyết phục và hiểu được lợi ích của việc đón nhận tiếng khóc với sự phát triển cảm xúc của con trẻ và với mối quan hệ giữa ba mẹ – con cái về dài lâu. Bạn hãy nghe lại radio này nhiều lần và có thể tìm thêm một số bài viết về việc Đón nhận/ghi nhận tiếng khóc của trẻ, để thực sự tin tưởng triết lý này. Thiếu niềm tin này, tất cả những thứ bạn làm cũng chỉ một số kỹ thuật cơ học và con trẻ hoàn toàn cảm nhận được hàm lượng không chân thành trong những lời nói mang tính sách vở của bạn. Bước thứ 3: Khi ‘vũ khí’ của con không còn khiến tâm trí ta bối rối, ta có thể đối diện với tiếng khóc và đọc được thông điệp thực sự để đáp ứng đúng nhu cầu con muốn chứ không phải để dập tắt tiếng khóc. Hãy quan sát tình huống xảy ra xung quanh, nghe thông tin từ con và từ một số người khác để hiểu được thông điệp sau tiếng khóc của con. Nếu như có thể giải quyết được nhu cầu đó thì hãy nói với con cách bạn sẽ hỗ trợ con. Khi con được đáp ứng đúng nhu cầu thì cơn khóc lóc cũng sẽ tự nhiên giảm dần và kết thúc. Ví dụ: một số trẻ sẽ khóc khi đói, nếu bạn tìm hiểu và thấy là sáng nay con ăn sáng rất ít để kịp đi chơi, và giờ bắt đầu đói khóc, thì hãy đề xuất ‘Mẹ lấy ít cơm nguội cho con ăn cho đỡ đói nhé.’ Một số trẻ có thể khóc vì muốn được người lớn quan tâm, có những trường hợp trẻ khóc vì các anh không cho chơi cùng… Hãy cùng con tìm ra nguyên nhân và giải pháp phù hợp. Nếu bạn không nghe được vì con vừa khóc vừa nói thì có thể trấn an con ‘Mẹ thấy con khóc vì buồn chuyện gì đó, con nói rõ cho mẹ rồi mình sẽ tìm cách giải quyết với nhau. Con la khóc lên thì mẹ nghe không được nên không hiểu chuyện gì cả’. Nhưng đừng kỳ vọng là con sẽ nín khóc, mà hãy sẵn sàng cho việc là kể cả khi có một lý do thuyết phục như vậy thì con trẻ những năm đầu đời vẫn quăng mình trôi tuột theo từng đợt sóng cảm xúc của mình. Nên hãy sẵn sàng để ôm con, vỗ về, ngồi bên cạnh nếu trẻ không muốn ôm, thậm chí có một số trẻ sẽ đuổi mẹ ra ngoài… thì cũng làm theo điều con muốn và đợi khi bé bình tĩnh lại. Trong suốt thời gian chờ đợi đó, đừng biểu hiện sự bồn chồn của bạn, mà hãy làm sao để lời nói và ngôn ngữ cơ thể của bạn toát ra được sự đón nhận tất cả các biểu lộ cảm xúc của con. Hãy luôn truyền cho con thông điệp ‘Mọi cảm xúc của con đều được ghi nhận’. Con không cần ai phải cấp quyền biểu lộ nội tâm, đây là thứ quyền đặc biệt mà ngay từ khi con sinh ra con đã nghiễm nhiên có được. Đôi khi con trẻ sẽ khóc lóc rất dữ dội trong các không gian công cộng như nhà hàng, siêu thị, nhà hàng xóm… Trong những trường hợp đó, đừng để sự có mặt của những người xung quanh ảnh hưởng đến khả năng thấu hiểu và chấp nhận tiếng khóc của bạn. Những người bên ngoài cũng chỉ là ở bên ngoài, và trẻ thì mới thực sự là con cái, người thân yêu mà ta đang chăm sóc, dưỡng dục. Tuy nhiên bên cạnh việc thể hiện sự ghi nhận cảm xúc của con, trong một số trường hợp nếu như việc bé khóc thực sự làm phiền nghiêm trọng đến những người có mặt trong không gian đó thì bạn có thể tách bé ra khỏi chỗ đó. Hãy thông báo và giải thích cho bé việc bạn cần làm trước. Ví dụ: Nhà cô ba đang có em bé nhỏ đang ngủ, mẹ sẽ cần đưa con sang phòng bên cạnh và đóng cửa để giữ yên tĩnh cho em. Mẹ sẽ ở cùng với con ở đó.’ Hoặc khi bé khóc ở lối đi, ta có thể nói ‘Mẹ phải di chuyển con lại chỗ hành lang bên kia để mọi người có lối đi lại. Khi nào con khóc xong rồi mẹ gọi xe rồi mình về với nhau.’ Và đây là những tình huống mà bé không có sự lựa chọn, nên ta thông báo nhưng sẽ không đặt câu hỏi có không và không trao quyền lựa chọn cho trẻ. Những hướng dẫn này truyền đi thông điệp rằng, mặc
dù cảm xúc của con luôn được chấp nhận nhưng nếu như cách thể hiện của nó ảnh hưởng đến người khác thì mình sẽ cần di chuyển đến chỗ khác để sự thể hiện của mình không làm phiền đến công việc của mọi người. Khi trẻ lớn dần lên và năng lực ngôn ngữ ngày càng tốt, bạn hãy chỉ cho trẻ những cách thể hiện cảm xúc hoặc giải quyết vấn đề bằng lời, ví dụ khi một trẻ khác giật đồ chơi thì mình hướng dẫn cho con đòi lại đồ chơi bằng cách nói ‘Đây là đồ chơi mình đang dùng, bạn cần trả lại cho mình’. Chúng ta cũng hướng dẫn cho trẻ những cách tìm sự giúp đỡ của người lớn bằng lời. Ví dụ ‘Mẹ ơi, mẹ giúp con kéo khóa váy sau lưng…’. Những hướng dẫn này sẽ giúp em bé chuyển từ sự phát triển cảm xúc sang sự phát triển xã hội khi mà trẻ càng ngày càng nhận thức tốt hơn về những ảnh hưởng của hành động của mình lên những người xung quanh và chọn ra được những biểu hiện phù hợp cho từng bối cảnh, tình huống trong các không gian xã hội. Cùng với sự phát triển của ngôn ngữ, em bé sẽ dần dần dùng ngôn ngữ nói nhiều hơn là tiếng khóc để giải quyết vấn đề của mình. Tuy nhiên tiếng khóc vẫn luôn có một sức mạnh vô song trong việc giải tỏa stress, thế nên khi đối diện với những cảm xúc ‘nói không nên lời’ và vô cùng mạnh mẽ, trẻ vẫn sẽ khóc và phụ huynh hãy lấy làm vui vì trẻ có một công cụ lợi hại như vậy để đưa trẻ về tâm trạng cân bằng. Thân mến, Câu hỏi 2 đến từ một phụ huynh 35 tuổi ở Nha Trang: Xin chào, Bé nhà mình 22 tháng tuổi. Khoảng vài tháng gần đây bé trở nên cáu bẳn, khó chịu. Bé thường xuyên từ chối, và không hợp tác như trước kia. Mặc dù vừa nằng nặc nói KHÔNG nhưng 2 phút sau lại đổi ý ngay lập tức. Hỏi gì cũng nói Không hết. Mình thực không biết bé muốn gì và không biết làm thế nào để vừa ý của bé. Mong sớm nhận được phản hồi của chương trình. Trả lời: Chào bạn, em bé của bạn đang ở một mốc phát triển quan trọng đó là Khủng hoảng tự khẳng định. Đây là một cuộc khủng hoảng phát triển diễn ra trong khoảng từ 18 -30 tháng tùy từng trẻ. Vì nó diễn ra lúc trẻ xấp xỉ 2 tuổi nên người Việt Nam có cụm từ Khủng hoảng tuổi lên 2 để mô tả thời gian khó khăn này. Khi nghĩ đến từ ‘khủng hoảng’, chúng ta thường nghĩ đến một điều gì đó tiêu cực, một thời gian khó khăn và không ai mong đợi. Nhưng với sự phát triển của một con người thì khủng hoảng là một điều đáng mừng, bởi khủng hoảng đánh dấu bước nhảy vọt về chất trong nhận thức của trẻ, đưa trẻ lên một tầm cao mới mà ở đó, trẻ sẽ nhìn nhận bản thân và thế giới bằng một con mắt hoàn toàn khác trước đó. Vì thế ba mẹ hãy nghĩ về khủng hoảng tuổi lên 2 như là một cơ hội cho sự thay đổi và tăng trưởng của em bé của mình. Khủng hoảng chính sự chuyển tiếp từ một giai đoạn phát triển sang giai đoạn phát triển tiếp theo, chính vì thế vai trò của cha mẹ là cần hiểu bản chất và tầm quan trọng của khủng hoảng và qua đó hỗ trợ bé với thái độ bình tĩnh, kiên nhẫn và thấu hiểu để dìu dắt em bé này bước sang một trang mới trong sự phát triển của em một cách thành công mà không để lại những hằn vết cảm xúc hay lệch hướng trong sự phát triển của em. Vậy khủng hoảng tự khẳng định là gì? Khủng hoảng tự khẳng định diễn ra sau khi em bé đã đạt được những dấu mốc phát triển lớn trong độc lập. Em bé đi vững và có đôi tay tự do để đi đến bất kỳ đâu, thao tác với bất kỳ vật gì mà mình muốn, đi kèm với những dấu mốc này, em bé tham dự nhiều hơn vào đời sống gia đình và dần dần rời xa mẹ. Em nhận thức rõ ràng rằng mình là một cá nhân riêng biệt chứ không phải là phần nối dài của mẹ. Sự thay đổi này trong nhận thức dẫn đến việc em muốn khẳng định bản thân mình trong mọi tình huống của đời sống. Trẻ trở nên ‘cứng đầu’, không hài lòng về nhiều thứ, trẻ nói KHÔNG hoặc từ chối liên tục… Đôi khi việc nói KHÔNG này chỉ đơn giản là vì trẻ muốn thử sức mạnh mà trẻ mới khám phá được của sự phủ
định. Nếu ngôn ngữ của trẻ phát triển tốt, thì trẻ sẽ dùng ngôn ngữ để bày tỏ ý kiến của mình. Ngoài từ KHÔNG, trẻ có thể có những cách nói khác như ‘không thích’, ‘của con’, ‘để con’, ‘con tự’, ‘không sẵn sàng’ ‘chưa muốn mà’, ‘không đồng ý’…Tất cả là để khẳng định bản thân và quyền kiểm soát của trẻ với chính bản thân mình. Có những trẻ mà ngôn ngữ nói chưa tốt thì trẻ có thể dùng ngôn ngữ cơ thể để biểu đạt, như là khóc, gạt tay, bỏ chạy, nằm lăn ra đất… Đây chính là thời điểm quan trọng mà trẻ xây dựng cho mình cảm giác rằng ‘Mình có thể, mình có khả năng, mình tự làm được…’ là những cảm giác rất quan trọng để hình thành sự tự tin và lòng tự trọng của một con người. Nếu được hỗ trợ, cơn khủng hoảng này sẽ qua nhanh và để lại những di sản lành mạnh cho nhân cách của trẻ. Embehanhphuc xin đưa ra một số gợi ý để phụ huynh có thể hỗ trợ con như sau: Thứ nhất – HỖ TRỢ SỰ ĐỘC LẬP: Điều chỉnh môi trường và cách tiếp cận của gia đình để trẻ trở nên độc lập trong các nhu cầu căn bản của đời sống như ăn, ngủ, vệ sinh, tắm rửa, chơi và hoạt động… Bạn có thể tham khảo Radio Hiểu con – Yêu con số 1 để có những hướng dẫn cụ thể hơn về việc tạo không gian hỗ trợ vui chơi và hoạt động độc lập ở gia đình. Thứ 2 – HỖ TRỢ RA LỰA CHỌN: Đưa ra lựa chọn rõ ràng với mục đích là trao một số quyền kiểm soát liên quan đến đời sống của trẻ cho trẻ quyết định. Mặc cái gì, ăn món gì, đọc cuốn sách nào, mang đồ chơi nào đi chơi cát… là những tình huống mà trẻ hoàn toàn có thể ra quyết định. Những phương án đưa cho trẻ chọn cần sẵn có, và cân nhắc đến sở thích riêng của trẻ để trẻ có thể lựa chọn thành công và qua đó có được cảm giác – mình đang kiểm soát tình huống và cuộc sống của mình. Thứ 3 – FOLLOW UP QUYẾT ĐỊNH: Khi trẻ đã lựa chọn, hãy chắc chắn rằng trẻ được trao cho phương án đã chọn và nếu lựa chọn đó mang đến một số hệ quả đi kèm thì hãy đảm bảo hỗ trợ trẻ để thực hiện các hệ quả đó. Nhờ vậy trẻ dần hiểu ý nghĩa của việc lựa chọn thực sự là sẽ đi kèm với việc trải nghiệm hệ quả tương ứng. Bạn hãy nghe thêm Radio Hiểu con – Yêu con số 3 để có thêm hướng dẫn về việc đưa hệ quả tương xứng với trẻ và hỗ trợ trẻ thực hiện hệ quả nhé. Thứ 4 – NÓI KHÔNG VỚI CÂU HỎI CÓ KHÔNG: Thay vì dùng câu hỏi có/không, hãy đưa ra các câu hỏi có 2 lựa chọn. Đặc biệt trong các tình huống mà chúng ta không muốn trẻ từ chối. Vd trong việc đi vệ sinh, thay vì nói với trẻ ‘Giờ mình sẽ đi công viên với nhau, con có muốn đi tiểu trước khi đi không?’, hãy chuyển sang cách nói ‘Đi với mẹ nào, mình đi vệ sinh. Vào đây’, hoặc ‘Mình sẽ đi vệ sinh để sẵn sàng đi công viên, con muốn tự đi hay muốn mẹ dắt con vào nhà vệ sinh?’… Việc cho trẻ lựa chọn và tôn trọng lựa chọn là một trong những kỹ thuật quan trọng để trao sức mạnh cho con và giúp con có cảm giác kiểm soát cuộc sống của mình. Ra quyết định và lựa chọn là một trong những năng lực quan trọng mà chúng ta sử dụng từng giây từng phút trong suốt cuộc đời, và thời điểm trẻ lên 2 là thời điểm đứa trẻ ‘đòi hỏi’ quyền đó. Tạo ra những cơ hội để trẻ thực hành năng lực này là những bài tập để sau này trẻ có thể đưa ra những quyết định đúng trong những thời khắc quan trọng trong tương lai, và không chỉ là đưa ra quyết định đúng đắn mà quan trọng hơn là chịu trách nhiệm cho những lựa chọn/quyết định của mình. Những hỗ trợ này sẽ giúp con trẻ vượt qua được những căng thẳng trong thời gian khủng hoảng và đồng thời là nền tảng để trẻ xây dựng sự tự kỷ luật của trẻ. Bạn có thể đọc thêm bài viết ‘Cùng con vượt khủng hoảng’ trên website embehanhphuc.vn để hiểu thêm về những khủng hoảng phát triển khác nhau trong giai đoạn 0-3 tuổi.
Mong rằng những chia sẻ của embehanhphuc sẽ giúp gia đình tìm được cách tiếp cận phù hợp để đồng điệu với em bé đang trong khủng hoảng của mình. Hãy tưởng tượng nếu người lớn chúng ta đang trải qua khủng hoảng, điều chúng ta muốn có được từ những người xung quanh là gì? Chắc chắn chúng ta muốn có được sự thấu hiểu, sự cảm thông, kiên nhẫn và đồng điệu. Con trẻ cũng như vậy, Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.
Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Ngoài việc trả lời các câu hỏi thực tế, chúng tôi cũng sẽ trích đọc một số đoạn trích gợi mở từ những cuốn sách hay dành cho cha mẹ, người chăm sóc, giáo dưỡng, giáo dục trẻ trong những năm đầu đời. Hành trình đồng hành với con trẻ là một hành trình đòi hỏi những người lớn làm việc với trẻ phải thực sự cởi mở với việc học hỏi liên tục. Bởi chúng ta sẽ là quá khứ, con trẻ sẽ là tương lai, cuộc sống của con là điều chưa từng xảy ra. Hành trình của con trẻ là một hành trình kỳ diệu của việc hiện thực hóa những bí ẩn tiềm tàng. Chính vì thế chúng ta chỉ có thể bảo vệ và hỗ trợ sự phát triển của trẻ trong thời đại bất định như hiện nay, nếu ba mẹ, thầy cô liên tục hoàn thiện sự hiểu biết. Ngày nay nhân loại đều biết sự thật là trái đất tự quay quanh mình nên mỗi sáng chúng ta đều nhìn thấy mặt trời mọc lên từ hướng đông. Nhưng ở những thời điểm khác nhau trong quá khứ, thì chúng ta ‘tưởng rằng’ sự thật là mặt trời xoay xung quanh trái đất. Trong việc nuôi dạy con cũng sẽ tồn tại những sự thật như vậy, nên để nhận ra được ‘điểm mù’ trong nhận thức chúng ta cần đọc và học hỏi tri thức từ nhiều nguồn. Chúng tôi hi vọng những đoạn trích mà chúng tôi chọn đọc sẽ gợi cảm hứng để phụ huynh bước chân lên hành trình đi tìm sự thật và trở thành người đồng hành trọn vẹn hơn trên hành trình trưởng thành của con trẻ. Radio số 5 tuần này, chúng tôi xin trích đọc cuốn sách LÀM CHA MẸ TỈNH THỨC – Tiến sĩ Shefali Tsabary. Cuốn sách này chúng tôi đã có nhắc đến trong Radio số 4 khi trả lời tình huống một phụ huynh chưa kiểm soát tốt cảm xúc vào những lúc cáu giận khi bé không nghe lời. Đây không chỉ là cuốn sách cần phải đọc của phụ huynh dưới 6 tuổi mà dành cho bất kỳ phụ huynh nào có con ở bất kỳ độ tuổi nào. Cho dù đó là 1 đứa trẻ thô lỗ ở độ tuổi tiểu học, đang nổi loạn ở tuổi dậy thì, hay đang băn khoăn vô định tìm định hướng cuộc đời ở tuổi 25 thì cuốn sách này vẫn là kim chỉ nam đáng tin cậy để bạn tìm được lối ra cho mối quan hệ của mình với con. Bởi lối ra thực sự làm nằm chính ở sau cánh cửa mở vào nội tâm của chúng ta. Hãy cũng lắng nghe nhé!
