Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời. Radio hôm nay sẽ trả lời câu hỏi khá dài từ một thính giả ẩn danh, 33 tuổi đến từ tp Hồ Chí Minh. Chúng tôi xin phép tách câu hỏi của phụ huynh này thành 2 phần để giúp người nghe nắm được vấn đề của câu hỏi và câu trả lời rõ ràng hơn. Phần 1 của câu hỏi: Chào chương trình, mình đang là một người mẹ của bé trai 29 tháng. Mình rất quan tâm đến việc nuôi dạy con, cách tương tác với con hằng ngày, cách tiếp cận con phù hợp khi con giận dữ/không theo cách người lớn mong muốn. Mình cũng đọc rất nhiều sách và các bài viết của các coach parent (huấn luyện viên cho phụ huynh) trên mạng xã hội. Mình thực sự biết là việc đánh hay quát mắng trẻ là không nên và thực sự không khuyến khích. Mình cũng đã cố gắng để giữ bình tĩnh để tiếp cận con một cách nhẹ nhàng nhưng vẫn không thể khiến mình là một người mẹ hoàn hảo không quát mắng con, vẫn có một đôi lúc mình vì mệt mỏi mà không kiềm chế bản thân. Mình biết được nguyên nhân có lẽ do mình là người chăm bé chính nên gần như mình ít được chia sẻ việc chăm và chơi vơi bé. Chương trình có thể giúp mình vài lời khuyên được không? Trả lời: Chào bạn, điều đầu tiên Embehanhphuc thực sự đồng cảm với tất cả những cảm xúc, bất lực, giận dữ, và những hi vọng mà bạn gói ghém trong câu hỏi gửi đến cho chúng tôi. Những thông tin mà bạn cung cấp, đồng thời hành động gửi thư cho chúng tôi để tìm kiếm sự trợ giúp, thể hiện ra rằng, bạn luôn nghĩ về con và mong muốn chuyển hóa bản thân để xứng đáng hơn với con trẻ – người mà bạn hết mực yêu thương. Như kết quả của một nghiên cứu uy tín kéo dài đến 80 năm của Đại Học Harvard cho thấy rằng chất lượng của các mối quan hệ chính là thứ quyết định hạnh phúc của cuộc đời con người. Vậy rõ ràng mối quan hệ của ta với con là phải là một trong những mối quan hệ mà chúng ta đầu tư thời gian và năng lượng nhiều nhất vào đó. Và nhờ vậy mối quan hệ này trở thành nền tảng của hạnh phúc cho cả cuộc sống của ta và của con. Bạn đang đặt trọng tâm của sự quan tâm của mình một cách đúng đắn khi thực sự nghiêm túc trong hành trình nuôi dạy con của mình. Và chúng tôi cũng đồng cảm với bạn rằng hành trình này không hề dễ dàng. Mỗi đứa trẻ là một cá nhân độc đáo và riêng biệt, và vì thế, vấn đề mà đứa trẻ đó mang đến cho ba mẹ cũng độc đáo và riêng biệt như nhân cách của chúng. Chúng ta sẽ không thể tìm kiếm được một lời khuyên ‘hoàn hảo’, ‘chính xác’ từ bất kỳ cuốn sách nuôi dạy trẻ, bất kỳ khóa học làm cha mẹ hay bất kỳ chuyên gia phụ huynh nào. Chúng ta tìm hướng dẫn đó từ chính con thơ của mình. Nhưng điều đó cũng không đồng nghĩa với việc là chỉ nhìn và quan sát con là chúng ta đã tìm ra giải pháp cho các tình huống diễn ra từng phút giây trong tương tác của ta với con. Chúng
ta cần mở khóa một số cánh cửa nhất định, trước khi chúng ta mở tiếp các cánh cửa của hành trình đồng hành cùng với sự phát triển của con. Cánh cửa đầu tiên bạn cần mở ra, đó là cánh cửa để nhìn vào chính mình, cánh cửa để tự soi chiếu lại bản thân. Với những mô tả trong câu hỏi của bạn, chúng tôi nhận thấy nhiều hành động của bạn khi tức giận, quát mắng có thể được thực hiện trong vô thức. Bạn không thiếu hiểu biết về việc làm cha mẹ, bạn không thiếu kỹ năng nuôi dạy con. Nhưng những thứ kiến thức, kỹ năng đó không giúp được nhiều cho bạn trong những tình huống này. Trước hết, người làm cha mẹ cần tỉnh thức trong những khoảnh khắc hiện diện bên con, tách biệt nhân cách của con khỏi nhân cách của chúng ta, và tương tác với con mà không bị những ảnh hưởng của những trải nghiệm trong vô thức của chúng ta điều khiển. Để làm được điều đó, ta cần nhận diện được cái tôi của bản thân mình, nhận diện những cảm thức, những nỗi đau bị chôn vùi từ thời thơ ấu. Đây là một hành trình dài lâu và đòi hỏi nỗ lực tự thân, sự tỉnh thức không đến với bạn sau một vài ngày, một vài tuần. Nhưng bất kỳ ai cũng có thể bắt đầu đặt bước chân lên con đường tỉnh thức này và càng ngày càng đi xa hơn về phía chân lý để hiểu mình, và từ đó nhìn thấu suốt được mối quan hệ giữa mình và người khác – mà trong trường hợp của này là với con của bạn. Đây là con đường chuyển hóa về mặt tinh thần và trên con đường này bạn nên tìm cho mình một người thầy. Và điều này thì Embehanhphuc phải thừa nhận là chúng tôi không giúp được cho bạn, bạn cần tự đi tìm. Người thầy này có thể dưới hình hài một con người cụ thể, một khóa trải nghiệm chuyển hóa, một cuốn sách giàu tính tinh thần. Người thầy về mặt tinh thần này sẽ đưa cho bạn những hướng dẫn, kỹ thuật cụ thể để bạn có thể gõ cửa, và đánh thức những hiểu biết về bản thân mình – những hiểu biết quan trọng mà đáng lẽ chúng ta cần có trước khi chúng ta trở thành cha, thành mẹ. Hầu hết chúng ta lớn lên và trở thành cha mẹ mà không có bất kỳ sự chuẩn bị nào về mặt tinh thần. Chúng tôi không nói đến các khóa học hay sách hướng dẫn làm cha mẹ hay nuôi dạy con. Bởi hầu hết những nguồn thông tin đó đều chỉ tập trung về mặt kỹ thuật và trong mối quan hệ của ta với một đứa trẻ ĐÃ RA ĐỜI. Trong khi đáng lẽ chúng ta cần được chuẩn bị sớm hơn nữa, trước cả khi chúng ta quyết định có con, mà lý tưởng nhất là trước cả khi chúng ta quyết định kết đôi với một người nào đó. Bởi để sẵn sàng sinh một đứa trẻ ra đời, chúng ta cần hiểu về đứa trẻ bên trong của chúng ta, và sẵn sàng hàn gắn, chữa lành đứa trẻ bên trong ta thì khi đó chúng ta mới tỉnh thức trong mối quan hệ với đứa trẻ mà chúng ta vừa sinh ra. Nhưng điều đó cũng không có nghĩa là bây giờ khi đã có con rồi thì chúng ta không thay đổi được. Chúng ta không cần phải chờ đợi bất kỳ giây phút nào để trở nên tỉnh thức. Và may mắn thay, con trẻ lại mang đến cho chúng ta thật nhiều cơ hội để chúng ta chuyển hóa. Những khó khăn, bối rối rất đời thường của công việc làm cha mẹ, lại là cơ hội cho hạt giống tỉnh thức nảy mầm. Thế nên với những người ĐANG làm cha mẹ rồi, hãy tận dụng những giây phút bên con để thành một phương tiện trên con đường thức tỉnh. Trong hành trình này, chúng tôi xin giới thiệu với bạn cuốn sách Làm cha mẹ tỉnh thức, của tiến sĩ Shefali Tsabary, cuốn sách làm cha mẹ duy nhất được Dalai Lama viết lời giới thiệu. Cuốn sách này không cung cấp kỹ thuật dạy con, hay các kiến thức về sự phát triển của trẻ, nhưng chúng tôi hoàn toàn tin tưởng rằng, cuốn sách sẽ là kim chỉ nam để bạn tận dụng tối đa các cơ hội mà con trẻ mang lại để chuyển hóa bản thân mình. Và chuyển hóa bản thân mình là CON ĐƯỜNG DUY NHẤT để nuôi dạy con trẻ một cách thuận tự nhiên, để hành trình này và mối quan hệ cha mẹ và con mang lại hạnh phúc cho cuộc đời của cả 2 bên.
Và điều cuối cùng mà Embehanhphuc xin gợi ý cho bạn đó là hãy dành thời gian chăm sóc tâm hồn của bạn. Nếu bạn thực sự cảm thấy lý do đến từ việc bạn là người chăm sóc chính của em bé; và chăm sóc một em 29 tháng tuổi là một công việc vất vả đòi hỏi cả những nỗ lực rất lớn về thể chất và tinh thần. Thì hãy tạm dừng và dành cho bạn những cơ hội ngắn để ‘hít thở’, và nạp năng lượng cho bản thân. Bạn có thể nhờ người nhà trông bé hoặc thuê người giữ trẻ đáng tin cậy, tuần 1, 2 lần, mỗi lần vài tiếng. Và dành riêng vài tiếng đó để tự thưởng cho mình được làm những việc yêu thích của như là đi xem phim, đi bơi, đi thăm bạn thân, đi phòng trà, hay hẹn hò với chồng… Bạn xứng đáng có thời gian riêng để làm giàu lại cảm xúc của mình. Điều đó không chỉ tốt cho sức khỏe tâm lý của bạn, mà khi bạn quay lại với bé với năng lượng tràn đầy và giàu cảm xúc hơn thì em bé hấp thụ tất cả những năng lượng và cảm xúc tích cực đó. Còn nếu vì muốn hi sinh thời gian cho con, và trở thành một phiên bản đầy căng thẳng và mỏi mệt, thì vô tình bạn đang tạo điều kiện cho con hấp thụ những căng thẳng và tiêu cực đó vào người. Trẻ thơ cần người chăm sóc sức khỏe thể chất và cần cả người chăm sóc sức khỏe tâm lý. Quan tâm đến sức khỏe tâm lý tinh thần của chính mình cũng là cách để làm giàu tinh thần của con. Đừng cảm thấy có lỗi với việc dành thời gian để chăm sóc bản thân mình. Quan trọng là tìm một người đáng tin cậy để giữ bé, và khi đi hãy đi một cách đàng hoàng sau khi thông báo với con một cách tôn trọng ‘Mẹ sẽ đi cà phê với bạn của mẹ hôm nay. Cô Tư sẽ ở nhà cùng với con. Mẹ sẽ về với con khi mẹ xong việc.’ Bé hoàn toàn có quyền thể hiện mọi cảm xúc với việc chia xa này nên hãy công nhận những cảm xúc đó, nhưng phân tách những cảm xúc đó của con ra khỏi quyết định hiện tại của bạn. Bạn có thể nói với bé ‘Con khóc vì mẹ không ở nhà với con. Mẹ ôm con chút nhé. Rồi mẹ sẽ trao lại con cho cô. Mẹ hiểu là con nhớ mẹ, nên mẹ sẽ về ngay sau khi xong việc’. Tuyệt đối không trốn con đi, sự thẳng thắn của bạn truyền một bài học rất rõ ràng và quan trọng với cuộc đời của bé ‘Chúng ta yêu nhau và gắn kết với nhau, đồng thời chúng ta độc lập với nhau. Chúng ta hạnh phúc khi bên cạnh nhau và cũng có thể hạnh phúc như vậy khi một mình. Và tôn trọng nhu cầu của mỗi bên là cơ sở cho một gắn kết lành mạnh’. Tương tự, có những ngày bạn mệt, bạn ốm, hãy nhờ ba của bé ngủ với bé, và bạn hãy dành 1 đêm nghỉ ngơi một mình. Hãy nhớ, tất cả những lúc dừng lại và xạc pin này, là một trong những yếu tố thiết yêu để mỗi lần hiện diện bên con trọn vẹn và tràn đầy hơn. Nên đừng ngần ngại nhé! Phần thứ 2 của câu hỏi: Ngoài ra, mình có câu hỏi này về con muốn hỏi. Bé hiện đang uống sữa tươi dạng hộp mỗi ngày 3 hộp, bé tự gỡ lấy ống hút và thọc uống. Trước kia bé tự uống rất nhanh và hợp tác, uống hết sữa rồi mang đi vứt rác luôn. Gần tuần nay bé uống giữa chừng rồi bóp sữa tung toé khắp nhà và cười sặc sụa, mình biết là bé mới khám phá ra hành động này và thấy vui vì được nghịch sữa như vậy, rồi phun sữa khắp áo quần và sàn. Vài lần đầu mình nhẹ nhàng nói bé không phun và bóp sữa nữa nhé, rồi nhờ bé lau phần sữa vương vãi và bé hợp tác lau. Nhưng càng về sau bé càng muốn nghịch và bóp phun mạnh hơn, thì mình nghiêm túc nói bé không được như vậy và không cho bé uống sữa 1 ngày hôm sau. Qua 1 ngày, đến hôm nay uống lại bé vẫn bóp và phun, lần này là bé ở với ba, ba vì bực mình không kiềm được nên đã tét mông bé. Lúc khác mình cho bé uống nói nhỏ nhẹ là con đừng bóp sữa nhé và ngồi canh thì bé không bóp, còn không canh và bóp và phun. Cho mình hỏi có phải do bé thích chơi với nước, với sữa và bé không được thoả mãn niềm đam mê chơi tự do với nước, sữa mà khi uống sữa bé thích làm như vậy, cho dù bé biết ba mẹ không thích vẫn cứ làm. Trước khi uống mình có hỏi bé muốn uống không, bé nói có nên không biết bé có không thích loại sữa này nữa hay không? Mình cám ơn chương trình
Trả lời: Tất cả những giải pháp lúc nãy mà chúng tôi chia sẻ là dành cho chính bạn. Nó là phần đầu tiên trong 2 phần quan trọng để bạn thay đổi mối quan hệ mà bạn đang có với con. Bạn sẽ cần phải thực hiện phần đầu tiên trước bởi vì đó là phần nền tảng cho phần tiếp theo. Phần thứ 2 này, quan trọng không kém đó là nâng cao hiểu biết về nhu cầu của trẻ và tìm cách đáp ứng những nhu cầu đó theo cách phù hợp với điều kiện gia đình. Trong tình huống của bạn gửi về cho chương trình, bạn đã nhận ra được rằng bé đang khám phá. Khám phá là một trong những khuynh hướng tự nhiên của con người mà bất kỳ ai cũng có bất kể quốc tịch, địa vị, độ tuổi, học vấn… Từ khi chúng ta sinh ra cho đến tận cuối đời, mỗi chúng ta đều được thúc đẩy bởi khuynh hướng này. Tuy nhiên với mỗi độ tuổi thì cách mà khuynh hướng này thể hiện ra là khác nhau dựa vào khả năng trí tuệ, vận động, ngôn ngữ của con người trong giai đoạn đó. Ví dụ một em bé sơ sinh có thể khám phá mùi vị của những món ăn dặm mà mẹ cung cấp cho em. Còn một người trưởng thành thì khám phá sao hỏa, hoặc đơn giản là khám phá cách nấu một món ăn mới, hay tìm một con đường mới để về nhà. Thường chúng ta chỉ nghĩ rằng trẻ nhỏ mới khám phá, nhưng thực ra đó là một khuynh hướng tâm lý đặc trưng của con người mà ai cũng có. Khi hiểu được điều này, ta sẽ thấy đồng cảm hơn với con, và nhận ra rằng con và ta, thực ra rất giống nhau và đều rất con người. Một cách tự nhiên, với sự hiểu biết này, ta sẽ trở nên dễ chấp nhận hơn những biểu hiện khám phá của con. Với một em bé dưới 3 tuổi, thì hoạt động khám phá của em lại càng cần được khuyến khích hơn nữa, bởi đó là cách để qua đó em hiểu về thế giới mà em vừa được sinh ra. Trẻ như tờ giấy trắng, hay như cái bình rỗng, có nghĩa là tâm trí của trẻ, trí tuệ của trẻ còn rất hoang sơ, chỉ đang trong giai đoạn tiềm ẩn. Nhưng cha mẹ và thầy cô, không thể rót kiến thức vào cho trẻ. Người duy nhất thực hiện việc học tập này này đó là CHÍNH TRẺ thông qua cách thu thập thông tin từ các kích thích trong môi trường. Và trẻ thực hiện dưới hình thức của khám phá. Học tập trong những năm đầu đời chính là khám phá. Không cho trẻ khám phá, tương đương với việc không cung cấp thức ăn cho trí tuệ và tâm trí của trẻ. Sự khác nhau giữa khám phá của trẻ thơ và khám phá của người lớn nằm ở chỗ, trẻ khám phá một cách vô thức (trẻ bị thôi thúc bởi tự nhiên), còn người lớn thì thường có chủ ý, có ý thức về việc mình làm. Em bé nhà bạn cũng không ngoại lệ. Ban đầu bé không bóp hộp sữa với chủ đích làm ba mẹ phát điên, bé bóp hộp sữa để hiểu thế giới vật lý xung quanh vận hành như thế nào, và con người tương tác với thế giới vật lý đó theo cách thế nào. Tuy nhiên, cách phản ứng của ba mẹ với các hoạt động của con trẻ, lại truyền đi nhiều thông điệp đến con mà không phải khi nào chúng ta cũng hình dung được hết. Liệu bạn có đang truyền đi thông điệp rằng ‘Con không nên khám phá. Con hãy chỉ làm theo cách mẹ chỉ cho con thôi. Khám phá sẽ bị tét vào mông. Khám phá của con thật nực cười, không có giá trị, không được ai ghi nhận’… Hãy suy nghĩ xem phản ứng của chúng ta sẽ tác động như thế nào đến lòng tự tin, tự trọng, niềm ham học hỏi, sự tò mò và nhiệt huyết với khám phá của con trẻ. Liệu những cách phản ứng này có cùng hướng và có đang hỗ trợ các mục tiêu dài hạn của việc nuôi dạy con trẻ của chúng ta không? Chúng tôi tin hầu hết cha mẹ đều muốn con lớn lên trở thành con người sáng tạo, biết cách giải quyết vấn đề, kiên trì, ham học hỏi, tự tin. Vậy ngay từ giai đoạn mà nền tảng nhân cách của bé đang được xây dựng, với mỗi hành động phản hồi con, hãy chủ đích nuôi dưỡng những giá trị này. Độ tuổi dưới 3 tuổi, mẹ tự nhiên thúc đẩy đứa trẻ đang khám phá vô thức để học tập về thế giới xung quanh, nhưng nếu chúng ta không khuyến khích hình thức
học tập tự thân này, thì sớm thôi, trong giai đoạn 3-6 khi trẻ bắt đầu trở nên có ý thức, ta sẽ thấy trẻ bắt đầu có những biểu hiện nản lòng, chán nản và không háo hức với việc học tập như những năm đầu tiên của cuộc đời. Bạn có thể có hàng chục lời giải thích cho việc dừng trẻ, như là vì phí phạm thức ăn, hay dơ bẩn môi trường, hay là vì muốn ‘rèn’ cho trẻ biết nghe lời từ nhỏ… Nhưng bạn chỉ có duy nhất 1 lý do để đón nhận những hình thức khám phá của con, đó là ‘Con cần khám phá để phát triển tâm trí của con’. Nói như vậy không có nghĩa là embehanhphuc không đưa ra giải pháp cho bạn để xoay chuyển tình huống này. Nhưng trước khi cung cấp giải pháp, chúng tôi muốn cung cấp cho bạn lăng kính để bạn soi chiếu lại tình huống và tự cân nhắc các giải pháp dựa trên việc đặt sự phát triển của trẻ ở trung tâm. Trên thực tế, không chỉ em bé mà ngay cả với người lớn, chúng ta đều khám phá nhưng đôi khi một số biểu hiện của sự khám phá của chúng ta không được chấp nhận. Có thể vì sự khám phá đó gây hại cho chính bản thân, cho người khác hay cho môi trường… Đó là lúc chúng ta cần điều hướng trẻ và cung cấp cho trẻ phương tiện khác để thực hiện việc khám phá tương tự. Trí tuệ của trẻ trong độ tuổi này còn chưa đủ phát triển để bạn có thể dạy trực tiếp bằng lời, để giảng giải cho con việc đó nên hay không. Giai đoạn dưới 6 tuổi, tâm trí của trẻ đang trong quá trình xây dựng, thế nên nếu muốn tác động đến tâm trí của trẻ, ta sẽ cần dùng các cách gián tiếp. Gián tiếp có nghĩa là chúng ta có thể điều chỉnh môi trường và từ đó môi trường điều chỉnh hành vi của bé. Trong trường hợp của bé nhà bạn, nếu như những lần đầu bé bóp hộp sữa và thấy hệ quả là sữa vung vãi khắp nơi và rất thích thú với khám phá của mình, bạn có thể điều hướng bằng cách lấy cho bé một cái tô hoặc nồi để bé vẫn được bóp sữa nhưng hạn chế lãng phí thức ăn vương vãi ra sàn. Sau khi bé bóp xong, hướng dẫn bé rót sữa từ nồi ra một cái ly lớn để uống tiếp. Trẻ trong độ tuổi này rất yêu thích các hoạt động như vậy. Khi bé lặp đi lặp lại việc bóp sữa, bạn có thể thay đổi môi trường bằng cách không mua sữa hộp nhỏ uống từng lần mà mua hộp lớn và mỗi lần rót sữa ra ly cho bé uống trực tiếp từ ly. Khi bé uống sữa từ ly và chủ đích nghiêng ly để đổ sữa ra ngoài, chúng ta thiết lập giới hạn bằng cách nói với bé. ‘Sữa là để uống. Con cầm uống thế này nè.’, và làm mẫu cho bé thấy cách cầm ly, đưa lên miệng uống thật chậm rãi. Nếu bé vẫn lặp lại việc đổ sữa, chúng ta duy trì giới hạn bằng cách nói ‘Sữa là để uống. Mẹ thấy con đã không còn muốn uống nữa nên mẹ sẽ cất ly sữa đi’, và chủ động cất ly sữa của bé và dọn dẹp. Cho bé hợp tác cùng khi dọn nhưng không kỳ vọng bé dọn hết hoặc lúc nào cũng dọn. Ở độ tuổi của bé, bé sẽ chỉ dọn dẹp khi thích, chứ chưa hình thành ý thức về trách nhiệm nên kỳ vọng bé dọn hết là kỳ vọng sai độ tuổi. Chúng ta cần kiên nhẫn làm mẫu và sẽ đến một ngày trẻ sẽ có thể tự chủ động dọn dẹp một cách độc lập. Song song với đó, bạn tạo điều kiện để bé vẫn được thực hiện những khám phá của mình như là giữ lại những hộp sữa cũ và cho nước vào đó để trẻ bóp. Những hoạt động như vậy có thể thực hiện trong nhà tắm hoặc ngoài sân vườn. Hướng dẫn trẻ cho hộp không vào thau nước, đè hộp cho khí trôi ra ngoài và nước chiếm chỗ bên trong, rồi lấy hộp sữa ra và bóp nước. Chúng tôi đảm bảo là trẻ sẽ say mê quan sát các hiện tượng như vậy và lặp đi lặp lại rất nhiều lần. Trẻ ở độ tuổi dưới 4 tuổi rất yêu thích các hoạt động về nước, hãy tạo điều kiện và khuyến khích bé bằng cách cung cấp cho bé nhiều phương tiện khác nhau. Vd: cho bé phễu và 1 chai nước lớn để rót nước vào phễu, cho bé một số vật liệu từ tự nhiên để thử hiệu ứng chìm nổi, hay là xếp thuyền và thả thuyền, hoặc hướng dẫn bé cọ bàn ghế với nước và xà phòng …
Và chỉ đơn giản là thay đổi cách nhìn nhận, thay đổi cách tiếp cận, cung cấp phương tiện khác cho sự khám phá, là bạn đang vừa cung cấp thức ăn cho trí tuệ của trẻ, vừa bảo vệ sự tin và lòng tự trọng của bé. Chúng tôi tin, bé sẽ hạnh phúc khi những năng lượng sáng tạo do mẹ tự nhiên bạn cho bé được đưa vào sử dụng trong những hoạt động phù hợp với điều kiện của gia đình. Hi vọng những định hướng này sẽ giúp bạn chuyển hóa được mối quan hệ với con của bạn. Thân mến, Em bé hạnh phúc xin kết thúc Radio số này tại đây. Nếu bạn có những bối rối và thắc mắc với con trẻ trong gia đình, hãy email chia sẻ với chúng tôi qua địa chỉ: embehanhphucvn@gmail.com .Các bạn cũng có thể truy cập vào website embehanhphuc.vn để tìm kiếm các bài viết đi theo triết lý ‘dõi theo trẻ’, để tìm hiểu về sự phát triển của trẻ thơ trong giai đoạn xây dựng nền tảng nhân cách trong 6 năm đầu đời. Tạm biệt và hẹn gặp lại các bạn vào thứ 3 tuần sau.
Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời.
Câu hỏi tiếp nối của câu hỏi của Radio số 1 từ phụ huynh Thanh Nguyễn ở tp Hồ Chí Minh: Sáng nay có nghe radio của cô chia sẻ về vấn đề hỗ trợ và đưa ra giới hạn để bé chơi tự lập. Sau đó mẹ có nói chuyện với bạn ở nhà (4,5 tuổi) và đưa ra các hướng dẫn về việc tự chơi, hoạt động trong một số khoảng thời gian nhất định trong ngày mà ba mẹ bận công việc riêng đặc biệc bận chăm sóc em bé thứ 2. Nhưng bạn phản ứng rất mạnh, la hét, khóc lóc và không đồng ý. Mẹ nên làm như thế nào hả cô?
Trả lời: Chào mẹ Thanh Nguyễn, xin cảm ơn câu hỏi của mẹ. Trước khi chúng ta muốn thực hiện bất kỳ một điều chỉnh nào đó trong môi trường hoặc trong cách tiếp cận với con trẻ, điều trước tiên chính chúng ta cần được thuyết phục và có trạng thái tâm lý rõ ràng, rành mạch về mục đích của những điều chỉnh này. Chính ta cần phải nhận thấy đầy đủ rằng, đây là điều con cần, đây là điều cần thiết cho sự phát triển độc lập và lành mạnh của con trẻ. Chỉ khi đó ta mới thực hiện được những bước cần thiết tiếp theo. Khi ta còn lung lạc, còn chưa được thuyết phục hoàn toàn rằng điều này sẽ mang đến lợi ích cho con thì chắc chắn lời nói, ngôn ngữ cử chỉ của chúng ta sẽ toát ra sự không chắc chắn và trẻ sẽ đọc được điều đó và trẻ cũng sẽ không thấy thuyết phục.
Trong trường hợp này, liên quan đến việc độc lập hoạt động và vui chơi trong gia đình, bạn cần nhìn nhận những nhu cầu khác nhau mà trẻ thể hiện ra trong tình huống vừa xảy ra ở gia đình bạn. Trẻ vừa có nhu cầu phụ thuộc lành mạnh vào người khác và đặc biệt là phụ thuộc vào cha mẹ, và đây thực sự là một nhu cầu sống còn đặc biệt trong những năm tháng đầu đời. Nhưng song song với nhu cầu gắn kết vào người chăm sóc chính là ba mẹ này, trẻ cũng có nhu cầu mạnh mẽ không kém đó là độc lập. Chính vì vậy chúng ta cũng cần tạo điều kiện cho trẻ đạt được những sự độc lập, nhờ đó trẻ đạt được chất lượng sống cao nhất khi vừa độc lập và vừa có mối quan hệ gắn kết, phụ thuộc tích cực với những người thân yêu của trẻ.
Ngay từ lúc đầu đời trẻ đã có khả năng tự tìm lấy hứng thú, tự tìm niềm vui cho bản thân mình mà không cần ai khác mua vui. Việc này đến dưới dạng tự học tập, khám phá của trẻ. Bất kỳ đứa trẻ nào cũng sinh ra với khả năng tự tìm thấy niềm vui cho bản thân mình và niềm vui đó thể hiện qua sự tập trung vào một hoạt động nào đó hay một sự khám phá nào đó của trẻ. Tuy nhiên, do một số định kiến, nhiều ba mẹ nhầm lẫn giữa nhu cầu kết nối của con với ba mẹ với nhu cầu được độc lập khám phá, hoạt động, Phụ huynh thay vì kết nối chất lượng thông qua quan sát, phản hồi, hỗ trợ thì lại dành nhiều nỗ lực kết nối bằng cách làm gì đó cho con vui, rồi rất dễ sa vào việc giải trí cho trẻ, chơi cùng và dẫn dắt cuộc chơi của trẻ. Những trải nghiệm lặp đi lặp lại này khiến trẻ hình thành một dạng thói quen là khi nào chơi đồ chơi, hoặc làm hoạt động sẽ luôn luôn có ba mẹ bên cạnh và chỉ cho mình làm, làm cùng với mình. Và đây là một dạng phụ thuộc, bởi dần dần trẻ sẽ mất đi khả năng tự vận hành, tự học tập và tự tìm niềm vui trong các hoạt động cá nhân. Trong trường hợp của mẹ Thanh, chúng ta cần giúp con bạn lấy lại năng lực đã mất này, và điều này chỉ có thể bắt đầu từ việc nhận thức được con của bạn ngay từ sinh ra đã có khả năng độc lập khám phá, hoạt động, tìm niềm vui, và vì lợi ích cho sự phát triển của con, chúng ta mới cần giúp con tìm lại năng lực đã mất.
Bước tiếp theo, cũng rất quan trọng đó chính là cách giao tiếp để trẻ hiểu được sự thay đổi mà chúng ta sắp thực hiện. Nếu giao tiếp không tinh tế, rất dễ trẻ sẽ cảm thấy bị mất quyền lợi bởi từ xưa đến giờ ba mẹ luôn chơi với mình, giờ đột nhiên ba mẹ không còn chơi với mình nữa. Và đặc biệt trẻ có thể càng cảm thấy mất mát khi ba mẹ đưa ra lý do là ba mẹ cần chăm sóc em. Thế nên bạn Thanh Nguyễn có thể thử trao đổi với trẻ rõ ràng nhưng rất nhân văn sao cho bé nhận thấy sự thay đổi này là vì lợi ích của trẻ, chứ không phải là vì trẻ phải chia sẻ ba mẹ cho em bé mới sinh trong gia đình. Chúng ta có thể nói ‘Từ lâu đến giờ ba mẹ thường chơi với con, nhưng bây giờ ba mẹ thấy rằng điều đó đã khiến con không có cơ hội để tự chơi theo cách mà con muốn, vào những lúc mà con thích, mà khi nào con cũng bị phụ thuộc vào thời gian của ba mẹ. Khi ba mẹ dừng, con cũng muốn dừng và điều đó thực sự không tốt cho con. Thế nên để từ giờ cả nhà chúng ta sẽ thay đổi để con có những khoảng thời gian con tự chơi theo cách của con. Còn ba mẹ với con thì vẫn có thể làm chung một số hoạt động như là đọc sách nè, hoặc nấu ăn chung nhé.’ .
Chúng ta cũng có thể áp dụng chiến lược từng bước một trong những tình hống như thế này. Ví dụ, ban đầu chúng ta sẽ nói bé chơi một mình trong 30 phút sau đó thì ba mẹ sẽ chơi cùng bé một chút thời gian. Vd ‘Mẹ sẽ cần trả lời email trong 30 phút. Sau đó mẹ sẽ chơi với con.’ Sau đó khi hết 30 phút thì ghi nhận nỗ lực của bé và nói rõ ‘Hôm nay con đã tự chơi được 30 phút nè, giờ mẹ đã xong việc và có thể dành thời gian cho con. Nhưng mẹ chỉ muốn đọc sách thôi, những trò chơi của con khác không phù hợp với sở thích của mẹ. Con có thể chọn cuốn sách mà con muốn mẹ đọc nhé.’ Dần dần bạn tăng thời lượng này lên. Và luôn nhớ là chỉ tham gia những hoạt động mà ở đó chúng ta không có cơ hội giải trí cho con hay định hướng, can thiệp vào sự sáng tạo, tưởng tượng và khả năng giải quyết vấn đề của trẻ. Đọc sách, giặt quần áo hoặc chơi cờ cùng con là những phương án phù hợp hơn, so với việc vẽ cùng con, chơi đóng vai cùng con, hay đặt con lên lưng cho con cưỡi. Hãy để con thấy rằng kể cả việc chơi cùng thì đó cũng là quyết định do ba mẹ lựa chọn và lựa chọn này được đưa ra tùy thuộc vào việc thời điểm đó ba mẹ có thời gian rảnh và có thích việc chơi cùng hay không. Đây là một bài học quan trọng của cuộc đời mà trẻ có thể học từ tình huống này, đó là ‘Tôn trọng sự lựa chọn và mong muốn riêng của đối tác, và tìm cách dung hòa các mong muốn khác nhau trong một mối quan hệ’. Ba mẹ có thể thử tăng dần khoảng cách giữa chỗ chơi của con và chỗ làm việc của ba mẹ. Ví dụ ‘Hôm nay mẹ sẽ chưa dành thời gian cho con được nhưng mẹ có thể mang sổ sách lại làm gần chỗ chơi của con.Mẹ sẽ ở rất gần con, nhưng mẹ sẽ cần giải quyết công việc của mẹ’. Sau một thời gian thì chúng ta có thể dời ra xa con dần. Ví dụ ‘Mẹ cần đi nấu cơm trong bếp, con muốn phụ bếp cho mẹ hay ngồi đây chơi tiếp?’ hoặc ‘Hôm nay mẹ cần làm việc máy tính trong phòng của mẹ, sau khi mẹ xong mẹ sẽ ra đọc sách với con nhé. Trong thời gian đó con muốn vẽ hay chơi xếp gỗ?
Bạn đang truyền tải đến trẻ thông điệp rằng ‘Ba mẹ tin là con có thể tự tìm thấy niềm vui trong các hoạt động của riêng mình. Con có khả năng hoạt động độc lập. Và ba mẹ luôn gần kề ở đây để hỗ trợ khi con cần.’ Và đôi khi ba mẹ cũng có thể thẳng thắn chia sẻ với con như vậy khi con đòi hỏi sự hiện diện của ba mẹ. Chắc chắn con sẽ cảm thấy được tôn trọng với những thông điệp nhân văn như vậy.
Bạn hãy thử các giải pháp này và embehanhphuc tin chắc rằng em bé của bạn sẽ sớm tìm lại được niềm vui của việc vận hành, hoạt động độc lập trong một môi trường an toàn, thấu hiểu.
Câu hỏi thứ 2 từ một thính giả ẩn danh: Bé nhà mình 3,5 tuổi. Có vài lần khi bé chơi xong thì bé không dọn đồ chơi và có vẻ trêu chọc mẹ. Nên mình đã lấy đồ chơi đó và bỏ vào thùng rác vì bé không dọn. Sau lần đó thì bé hiểu được việc là cần dọn dẹp và dọn đều đặn. Mặc dù cách đó rõ ràng là giúp mình đạt được mục đích nhưng mình không biết là có nên làm như vậy hay không?
Trả lời: Chào bạn, những năm đầu đời là giai đoạn mà trẻ đang học hỏi về thế giới xung quanh. Thế nên, để hỗ trợ quá trình học tập tự nhiên này của trẻ chúng ta sẽ giúp trẻ có cơ hội trải nghiệm hệ quả của các hành động và quyết định của mình. Mọi hành động của chúng ta đưa ra đều có hệ quả tự nhiên đi kèm. Hệ quả có thể không phải là mục đích chúng ta thực hiện hành động đó, nhưng nó là thứ diễn ra sau, nối tiếp tự nhiên sau hành động của chúng ta. Vì thế một cách có chủ đích, ta không chỉ trao cho trẻ một môi trường mà trẻ có tự do trải nghiệm, mà quan trọng không kém môi trường này còn được thiết kế, chuẩn bị một cách tối ưu để trẻ được trải nghiệm hệ quả đến cùng các hành động và quyết định của mình. Thông qua những trải nghiệm lặp đi lặp lại này, trẻ dần dần hiểu được cách vận hành của thế giới và học cách kiểm soát bản thân tốt hơn.
Ví du, hệ quả tự nhiên của việc trẻ chạy là trẻ có thể té ngã. Hoặc nếu ta trao cho trẻ quyền sử dụng chén, bát bằng sứ hoặc thủy tinh thì khi trẻ dùng không thận trọng chén, bát có thể bị vỡ. Bản chất của hệ quả không tốt cũng không xấu, mà chúng ta cần nhìn nhận nó một cách khách quan rằng hệ quả là cơ hội cho việc học tập và trưởng thành của trẻ. Tối đa cơ hội trải nghiệm hệ quả tự nhiên là một trong những điều rất quan trọng để trao sức mạnh cho con trẻ, giúp con trở thành một cá nhân độc lập và có khả năng tự giải quyết vấn đề.
Loại hệ quả mà chúng ta nên sử dụng trong việc giáo dục trẻ trong môi trường là hệ quả tự nhiên. Tức là những hệ quả tự nhiên diễn ra mà không có sự nhúng tay của người lớn. Ví dụ, hệ quả của việc không đi dép khi ra ngoài là bé có thể đau chân hoặc dẫm phải gai. Đây là loại hệ quả mà chúng ta ưu tiên sử dụng. Tuy nhiên sẽ có những trường hợp mà hệ quả tự nhiên của hành động của con trẻ lại không rõ ràng hoặc quá rủi ro hoặc rất lâu mới thấy, hoặc người khác phải chịu hệ quả của việc làm của con trẻ, thì khi đó phụ huynh có thể cân nhắc sử dụng hệ quả nhân tạo – tức là những hệ quả được đưa ra bởi người lớn. Ví dụ, bạn và bé phải đi ra ngoài khi trời lạnh, bạn nói bé mặc áo ấm nhưng bé không chịu. Nếu bé không mặc áo ấm, hệ quả tự nhiên ở đây là bé sẽ có thể cảm lạnh và hệ quả này quá rủi ro nên bạn không muốn để nó xảy ra. Vậy thì bạn có thể phải sử dụng hệ quả nhân tạo, ví dụ bạn có thể nói với bé ‘Trời rất lạnh nên mình cần phải mặc áo mới ra ngoài được. Nếu con không mặc áo thì chúng ta sẽ ở nhà để đảm bảo an toàn’. Hệ quả nhân tạo giống như một con dao hai lưỡi, vì thế nó cần được sử dụng một cách tỉnh thức và thận trọng. Chúng ta chỉ sử dụng nó vì sự phát triển toàn vẹn của con chứ không sử dụng nó như một kỹ thuật để áp đặt quyền cai trị của chúng ta lên con thơ. Mục đích của chúng ta là tạo điều kiện để con hiểu cách vận hành của thế giới, thế nên khi chúng ta đưa ra hệ quả nhân tạo, chúng ta cần lưu tâm đến những điểm sau:
Thứ nhất, hệ quả nhân tạo cần mang tính logic, liên quan và liên hệ với tình huống để giúp cho đứa trẻ hiểu được bài học. Thế nên trong một tình huống là đứa trẻ này gào khóc không kiểm soát trong một nhà hàng thì hệ quả liên quan ở đây mà chúng ta có thể sẽ phải đưa ra đó là cả nhà sẽ phải dừng bữa ăn và rời khỏi nhà hàng để tránh việc làm phiền những khách hàng khác. Hoặc chúng ta có thể phải ẵm bé ra ngồi bên ngoài cửa hàng, nói chuyện với bé và chờ đợi đến khi bé hết khóc và bình tĩnh rồi mới vào lại. Chúng ta không thể dọa nạt, phạt bé bằng cách đưa ra những hệ quả như ‘Con nín đi, nếu không chút nữa về là mẹ không đọc chuyện cho con đâu.’ Đưa ra những hệ quả không logic và liên quan sẽ không giúp con học được các quy luật của đời sống mà chỉ là một cách để thể hiện quyền lực lên con mà thôi. Hệ quả không phải là phạt. Phạt không hỗ trợ sự phát triển của trẻ, mà trái lại còn làm thui chột sự phát triển hoặc làm lệch hướng khiến trẻ hình thành những mô thức sai lệch trong hành vi và động cơ. Điều trẻ cần là học hỏi về thế giới, về con người để sống hài hòa trong thế giới đó. Để trẻ trải nghiệm hệ quả tự nhiên hoặc hệ quả nhân tạo logic, liên quan sẽ giúp trẻ có hiểu biết và tự kiểm soát, và trong tương lai xa hơn, trẻ sẽ trở thành một em bé có sự tự kỷ luật.
Hệ quả nhân tạo cũng cần tương xứng với năng lực của trẻ. Mỗi hành động hoặc quyết định sẽ kéo theo nhiều hệ quả. Nhưng lựa chọn hệ quả nào để trẻ trải nghiệm lại phụ thuộc vào quan sát của chúng ta về bản chất của tình huống và năng lực của em bé. Ví dụ khi một em bé 2 tuổi tiểu ra sàn, chúng ta cung cấp khăn để em bé tự lau. Nhưng em bé 2 tuổi thì không đủ khả năng để tự lau chỗ phân mà em làm bẩn ra sàn. Hoặc khi chúng ta đưa một em bé 4 tuổi sang nhà hàng xóm, nếu em bé làm đổ một cái bình hoa đẹp của gia đình hàng xóm, thì em bé không thể nhận hệ quả là đền hoặc trả lại bình hoa, nhưng em có thể dọn các mảnh vỡ và lau khô chỗ nước trên bàn cùng với sự giúp đỡ của người lớn. Việc chúng ta yêu cầu bé thực hiện các hệ quả nhân tạo vượt quá năng lực thực chất chúng ta đang bắt bí, làm khó và vì thế trẻ cũng không học tập được điều gì trong tình huống đó.
Quay lại việc bé không dọn đồ chơi, ở đây, chúng ta hệ quả tự nhiên không rõ ràng và việc bé không dọn đồ chơi cũng ảnh hưởng đến không gian sinh hoạt của những người trong gia đình. Vì thế bạn có thể áp dụng hệ quả nhân tạo. Trong câu hỏi, bạn nhắc đến hệ quả nhân tạo mà bạn dùng là vứt đồ chơi của con vào thùng rác. Chúng tôi thấy ở đây có 2 vấn đề mà bạn cần cân nhắc. Thứ nhất là lựa chọn hệ quả. Hệ quả mà bạn chọn gửi đi thông điệp là đồ nào con không dọn thì sẽ bị vứt đi và bạn đang làm mẫu việc vứt đi một đồ vật mà nó có thể vẫn còn tốt và hữu ích. Đó là điều không nên. Trẻ nên thấy chúng ta trân trọng, giữ gìn và sử dụng một cách tiết kiệm các đồ vật cũng như nguồn lực trong gia đình. Một số phụ huynh thì chọn hệ quả là đưa đồ chơi đó đi cho các em bé hàng xóm, hoặc họ hàng… Hệ quả này cũng không nên được đưa ra vì cách xử lý của chúng ta khiến trẻ phát sinh những cảm xúc tiêu cực với các em bé hàng xóm được nhận đồ chơi. Vấn đề thứ 2 là cách truyền đạt hệ quả. Hệ quả bạn đưa ra có được truyền đạt theo một cách nhân văn và giúp trẻ hiểu được bản chất của vấn đề? Thái độ và cảm xúc khi bạn nói như thế nào? Có phải bạn đang phản ứng với thái độ ‘trêu chọc mẹ’ của bé, và thấy cần phải ‘dạy cho bé một bài học’. Chúng ta có thấy hả hê trước việc đang đưa ra một hình phạt? Hay chúng ta đang rất khách quan, đưa ra một hệ quả liên quan một cách bình tĩnh và nhất quán khi làm điều cần phải làm?
Embehanhphuc đề xuất cách tiếp cận vấn đề này như sau:
Trong những trường hợp trẻ không dọn đồ chơi, phụ huynh trước hết cần quan sát và cân nhắc: Tại sao con không dọn đồ chơi? Việc này diễn ra thường xuyên thành một thói quen, hay chỉ một vài lần? Nếu chỉ một vài lần thì việc đó diễn ra do bản chất đồ chơi đó khó dọn (như là quá nhiều mảnh/chi tiết trong bộ đồ chơi, hay quá nhiều rác nhỏ…) hay là do hôm nay có sự thay đổi trong cách trẻ chơi (ví dụ bình thường bé chơi một mình, hôm nay chơi với bạn). Tình trạng của trẻ có đang ốm, mệt, đói bụng, buồn ngủ, hay đang bực bội gì không? Quan sát kỹ vấn đề trước sẽ làm nền tảng cho việc đưa ra phản hồi trúng đích hơn. Trong một số trường hợp, sau khi quan sát, bạn sẽ thấy cần điều chỉnh môi trường để giúp con dọn dẹp tốt hơn. Có thể cất bớt các mảnh của lego, các mảnh gỗ của bộ rút gỗ… Hoặc sẽ cần có giỏ/hộp đựng cho từng món gọn gàng. Với những điều chỉnh đó, việc dọn dẹp của trẻ trong những lần sau cũng sẽ bớt thử thách hơn. Sau đó, bắt đầu thử đề xuất hỗ trợ trẻ một phần của việc dọn dẹp bằng cách hỏi trẻ ‘Đến giờ ăn cơm rồi, mọi người đang đợi con dọn để cả nhà ăn cơm với nhau nè. Con muốn mẹ giúp con dọn một phần không? Hoặc ‘Bộ lego này nhiều mảnh quá nhỉ, con cần mẹ dọn cùng không?’…
Nếu trẻ vẫn không tham gia dọn dẹp mặc dù bạn đã đề xuất giúp đỡ, thì bạn có thể cân nhắc để đưa ra hệ quả nhân tạo. Bạn có thể nói với trẻ ‘Đã đến lúc phải dọn đồ chơi rồi. Mẹ sẽ dọn bộ và sau đó mẹ sẽ cất bộ đồ chơi này đi ’ Sau khi dọn xong bạn có thể thông báo với trẻ ‘Bây giờ mẹ sẽ cất bộ đồ chơi này lên đây. Con sẽ dùng các bộ còn lại trong tuần này’, và chọn một chỗ ngoài tầm tay nhưng trong tầm mắt của trẻ để trẻ vẫn nhìn thấy nó hiện diện trong môi trường. Trẻ có thể sẽ khóc, phản đối, ăn vạ, mè nheo và trẻ có đầy đủ quyền để thể hiện tất cả các cung bậc cảm xúc đó. Hãy để trẻ thoải mái thể hiện. Bạn có thể nói với trẻ ‘Con rất bực bội vì mẹ đã cất đồ chơi của con đi phải không? Ừ, vì con không dọn món đồ đó nên mẹ dọn và cất đi một thời gian. Sang tuần sau, nếu con đã sẵn sàng với việc chơi và dọn dẹp sau khi chơi thì con lại được chơi với nó như bình thường. Còn trong tuần này, con sẽ chơi với các bộ còn lại.’ Thời gian bạn cách ly bộ đồ chơi ra khỏi tầm tay của trẻ có thể là 1 ngày, vài ngày hoặc 1 tuần, tùy vào việc bạn quan sát trẻ của bạn. Sau thời gian đó, bạn cần nói chuyện lại với trẻ về hướng dẫn sử dụng và dọn dẹp đồ chơi trước khi bạn trao lại món đồ cho trẻ sử dụng.
Khi truyền đạt hệ quả, bạn cần truyền đạt thông điệp một cách đúng đắn để trẻ hiểu được bản chất của sự việc, đồng thời lời nói, cử chỉ, thái độ của bạn khi truyền đạt thông điệp cần rõ ràng, nhất quyết. Chúng ta không la hét, quát nạt hay mất bình tĩnh bởi điều đó chỉ cho thấy rằng con trẻ có thể thao túng cảm xúc của chúng ta. Cũng có những ba mẹ lại cười cợt và không nghiêm túc khi đưa ra hệ quả, vậy làm sao chúng ta có thể hi vọng trẻ hiểu được giới hạn ở đây là gì? Hãy nhớ quy tắc KFC (kind-firm-consistent) tức là Tử tế – Kiên định – Nhất quán. Và với chiến lược này, em bé của bạn đang được tạo điều kiện để trở thành một em bé vừa có đôi cánh của tự do, vừa có gốc rễ của trách nhiệm. Hi vọng câu trả lời này giúp bạn có được lăng kính để tự đánh giá được giải pháp của bạn và có những điều chỉnh tốt hơn cho các tình huống sau này.
Xin chào các bạn, đây là Radio Hiểu con – Yêu con của chuyên trang Embehanhphuc.vn – một tổ chức có sứ mệnh thúc đẩy nhận thức của cha mẹ, nhà giáo dục, giáo dưỡng và công chúng về trẻ thơ và năng lực tiềm tàng của trẻ trong 6 năm đầu đời. Radio Hiểu con – Yêu con là một kênh Radio trả lời các câu hỏi thực tế phát sinh trong những tình huống khó khăn giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Thông qua việc phân tích tình huống và đi theo kim chỉ nam ‘dõi theo trẻ’ chúng tôi giúp phụ huynh thấu hiểu tâm lý sau các hành vi, hoạt động của con trẻ và từ đó yêu con theo cách tôn trọng và nhân văn hơn. Để mái nhà và cha mẹ sẽ luôn là tổ ấm của con trong suốt cuộc đời.
Hôm nay, chúng tôi chọn trả lời 2 câu hỏi liên quan đến âm nhạc trong gia đình. Hai câu hỏi này được chọn ra từ những câu hỏi được gửi đến chương trình ‘Bánh’ mới ra lò. ‘Bánh’ mới ra lò là một chương trình đào tạo cho phụ huynh về các nội dung âm nhạc để phụ huynh hướng dẫn cho trẻ ở gia đình trong mùa dịch. Chương trình được hướng dẫn bởi chú Sâm, chú Sâm là giảng viên chương trình ‘Âm nhạc và phôi thai tinh thần’, tác giả của bộ Chuyện kể âm nhạc ‘Câu chuyện bên thùng giấy’ và ‘Chuyện bầy heo của bà’ cùng rất nhiều bài hát thiếu nhi khác. Câu trả lời được Embehanhphuc ghi chép và biên soạn lại trực tiếp từ câu trả lời của chú Sâm.
Câu hỏi 1 của một phụ huynh dấu tên: Bé nhà mình rất thích nghe nhạc. Bé 3 tuổi. Nhờ chú Sâm gợi ý giúp là mình nên mở cho bé nghe những bài nào, có nên cho nghe nhạc người lớn không? Mình nên mở nhạc trong lúc bé vui chơi hay mở vào giờ cố định?
Trả lời: Chào bạn, cảm ơn câu hỏi của bạn về một trong những điểm xuất phát quan trọng nhất trong chương trình giáo dục âm nhạc cho trẻ những năm đầu đời – đó chính là Làm giàu vốn âm nhạc. Khi chúng ta nghĩ đến giáo dục âm nhạc hay cảm thụ âm nhạc, ngay lập tức chúng ta nghĩ đến việc mở nhạc, nhưng cũng có một số sự hiểu nhầm không hề nhẹ của phụ huynh hoặc các thầy cô đó là nhầm lẫn giữa việc mở nhạc để làm giàu vốn âm nhạc với việc sử dụng âm nhạc để giải trí, làm cho trẻ vui vẻ hoặc sử dụng âm nhạc như âm thanh nền để làm đầy không gian sinh hoạt hằng ngày của trẻ. Trong nội dung của chương trình Bánh mới ra lò nói chung, và trong radio trả lời câu hỏi hôm nay, chúng tôi sẽ xin đi vào đúng trọng tâm và mục tiêu của Em bé hạnh phúc hướng tới đó chính là – âm nhạc được sử dụng như là một phương tiện giáo dục trong những năm đầu đời. Nên chúng tôi sẽ trả lời câu hỏi của bạn trên lăng kính này và chỉ tập trung vào nhóm tuổi 0-6.
Làm giàu vốn âm nhạc rất quan trọng trong tiến trình giáo dục âm nhạc cho trẻ. Bởi vì trẻ cần có một gia tài âm nhạc giàu chất lượng thì sau này trẻ mới có khả năng sử dụng gia tài này cho những hoạt động học tập kỹ năng âm nhạc như: chơi nhạc cụ, sáng tác, biểu diễn… Việc làm giàu vốn âm nhạc này được diễn ra lâu dài và cần những trải nghiệm chất lượng, giàu cảm xúc và được cha mẹ, thầy cô chủ đích cung cấp cho trẻ – bởi đơn giản, trẻ trong những năm đầu đời không thể tự tạo ra môi trường, trẻ cũng chưa thể tự chủ động đi tìm môi trường âm nhạc yêu thích ở trong độ tuổi này (mặc dù khi lớn hơn thì trẻ hoàn toàn đủ khả năng để chủ động đi tìm). Trẻ nhỏ hoàn toàn phụ thuộc vào người lớn trong việc tạo ra môi trường âm nhạc cho trẻ. Môi trường âm nhạc này nên được lựa chọn kỹ lưỡng bởi chính những nội dung thân thuộc này sẽ là những nội dung mà trẻ sẽ còn khai thác lại trong những hoạt động phân loại, trừu tượng hóa, chơi nhạc, sáng tác trong những năm tiểu học và sau này nữa của trẻ. Và trong nhóm hoạt động làm giàu vốn âm nhạc thì nghe nhạc là một hoạt động có thể nói là quan trọng nhất.
Mặc dù là quan trọng, nhưng hoạt động nghe nhạc cũng như mọi hoạt động khác, khi muốn được trao cho trẻ dưới 6 tuổi thì cần cân nhắc kỹ đặc tính tâm lý của nhóm tuổi này và hứng thú riêng của từng bé, thì khi đó trẻ mới đón nhận thứ âm nhạc ta muốn làm giàu cho trẻ. Có nghĩa là, nếu chúng ta có một bản hòa nhạc hay, tuy nhiên cho dù ba mẹ/thầy cô có thấy nó hay và kinh điển như thế nào đi nữa nhưng nếu nội dung âm nhạc đó không phù hợp với đặc điểm tâm trí của trẻ nhỏ thì cũng rất khó để tiếp cận đến trẻ và để lại được một dấu ấn lên sự phát triển âm nhạc của bé.
Đầu tiên chúng ta cần nhận ra rằng trẻ cần được tạo điều kiện để nghe đa dạng các thể loại nhưng tập trung vào chất lượng chứ không phải số lượng: Trẻ cần được tiếp xúc không chỉ với nhạc thiếu nhi, mà còn nên tạo điều kiện để trẻ nghe các thể loại khác như dân ca, cổ điển, jazz, rock, độc tấu, tứ tấu… Chúng ta không cần phải đi tìm cho trẻ nhiều bài hát, mà hãy dành nỗ lực cho việc nghe, lọc để lựa chọn cho trẻ những nội dung chất lượng. Nhưng với mỗi thể loại, bạn cần cân nhắc nhiều tiêu chí để chọn ra được những bài hát/tác phẩm phù hợp trong thể loại đó và mang đến trẻ. Vậy những tiêu chí đó là gì? Chúng ta hãy lắng nghe chú Sâm chia sẻ các tiêu chí này nhé:
Tiêu chí thứ nhất – Từ thân thuộc đến xa lạ: Trẻ nên được nghe âm nhạc với nội dung thân thuộc với lứa tuổi trước khi nghe những nội dung xa xôi hơn. Nên thường ta sẽ thấy trẻ dưới 3 tuổi sẽ thích các bài hát liên quan đến ba mẹ, gia đình, xe cộ, nhà cửa, động vật nuôi… Trẻ lớn hơn có thể hướng ra các nội dung mới lạ hơn nhưng vẫn trong khả năng tưởng tượng của trẻ như: mùa xuân, trung thu, đi tắm biển, rừng núi…Trẻ tiểu học thì thích các nội dung đòi hỏi khả năng tưởng tượng xa hơn như chị hằng, chú cuội…
Tiêu chí thứ hai – Trẻ nên được nghe âm nhạc bản địa trong những năm đầu đời trước khi nghe âm nhạc ngoại lại… Tức là trẻ sống ở đất Việt thì nên bắt đầu bằng việc nghe các bài hát ru, dân ca, đồng dao của Việt Nam trước khi nghe các loại nhạc Âu Mỹ. Bởi cũng như thức ăn, trái cây, cây thuốc bản địa sẽ phù hợp nhất cho con người nơi đó, thì âm nhạc bản địa cũng là một phần hữu cơ của con người nơi đó, nên trẻ sẽ kết nối tốt nhất với thứ âm nhạc này – thứ âm nhạc đã khiến bé rung cảm từ ngày trẻ còn nằm trong bụng mẹ. Mặc dù sự thực là cũng sẽ có rất nhiều bài bài hát ru, dân ca Âu Mỹ rất phù hợp với tâm trí trẻ nhỏ. Và điều này cũng không có nghĩa là tất cả các bài hát tiếng Việt đều phù hợp, đều nên giới thiệu đến trẻ. Chúng ta sẽ xem tiêu chí tiếp theo để có thêm cơ sở lựa chọn nhé.
Tiêu chí thứ ba – Nội dung âm nhạc từ ngắn gọn, súc tích đến phức tạp dần. Trong âm nhạc Việt Nam, các điệu lý nam bộ như Lý con trâu, Lý cây bông… rất phù hợp với tiêu chí này. Các bạn cũng có thể quan sát con trẻ 2-4 tuổi ở nhà và thấy con thường sẽ thích các nội dung đơn giản như bài hát ‘Cả nhà thương nhau’, hơn là bài hát ‘Ba ngọn nến lung linh’. Những nội dung dài và phức tạp hơn như bài hát ‘Ba ngọn nến lung linh’ thì sẽ gây hứng thú hơn cho những trẻ sau 4, 5 tuổi.
Tiêu chí thứ tư – Hình ảnh âm nhạc phù hợp với trí tuệ trong giai đoạn 0-6. Trong giai đoạn này trí tuệ của trẻ gắn với hiện thực. Những bài hát có nội dung phản ánh trong trẻo, chân thực nhưng giàu tính văn học, giàu cảm xúc là những thức ăn được yêu thích nhất của trẻ. Khả năng trừu tượng hóa và trí tưởng tượng của trẻ chưa phát triển đến độ trẻ có thể sử dụng nó để cảm nhận những nội dung phức tạp hoặc nhiều lớp ý nghĩa.
Tiêu chí thứ năm – Tạo điều kiện cho vận động. Giai đoạn 0-6 là giai đoạn trẻ nhạy cảm với vận động và vận động không ngừng nghỉ. Hãy tận dụng giai đoạn này bằng cách lựa chọn những bài hát/giai điệu phù hợp và kết hợp với các hoạt động vận động, trò chơi.
Tiêu chí thứ sáu – Tạo điều kiện cho việc nghe âm thanh của loại nhạc cụ. Trẻ nên được nghe nhạc cụ mộc, chất lượng thu âm tốt. Những loại nhạc remix, điện tử không có lợi ích cho quá trình cảm âm của trẻ trong giai đoạn này. Với nhạc cổ điển những tác phẩm độc tấu, song tấu, tam tấu, tứ tấu sẽ phù hợp hơn với trẻ nhỏ hơn là các tác phẩm hoành tráng được viết cho cả dàn nhạc, bởi trẻ cần được tạo điều kiện để nghe âm thanh của các nhạc cụ riêng lẻ, rõ ràng trước khi có thể nghe các nhạc cụ này kết hợp với nhau trong một giàn nhạc.
Đây là những tiêu chí để các bạn lựa chọn nhạc cho bé. Ngoài ra, bạn có thể tham khảo các bài hát, vận động với nhạc mà chú Sâm hướng dẫn trong chương trình ‘Bánh mới ra lò’ hằng tuần. Để cho bé nghe nhạc, bạn sẽ cần 1 cái loa tốt . Loa được chọn đặt ở một góc phòng có thể phát được chất lượng âm thanh tốt nhất và nằm ngoài tầm tay của bé để tránh gây phân tâm. Khi mở nhạc chúng ta có thể mở theo chủ đích của chúng ta vào một giờ cố định, hoặc là khi bé muốn nghe. Đây không phải là thứ âm nhạc làm nền cho bé để bé đi tắm hoặc để gây phân tâm để ba mẹ xúc cơm cho bé ăn. Đây là hoạt động làm giàu âm nhạc và cần sự kết nối với cảm xúc, tâm hồn và sự chú ý của bé. Nhạc không nên mở quá to và không nên nhanh. Hãy chọn những phiên bản chậm, mở vừa phải và bé sẽ vận động theo nhạc một cách rất tự nhiên.
Với các bài hát mới, chúng ta rất nên kết nối bé với bài hát đó thông qua một câu chuyện đơn giản. Khi bé đã được kết nối với bài hát thông qua câu chuyện, chúng ta có thể tự hát trong gia đình hoặc chúng ta có thể mở bài hát cho trẻ nghe, hoặc có thể mở nhiều phiên bản khác nhau của bài hát đó như là người khác hát, giai điệu được chơi bằng sáo, giai điệu được chơi bằng guitar… Và khi trẻ đã thuộc phần lớn giai điệu, khi đó ta có thể dùng bài hát/giai điệu đó để chơi các trò chơi vận động phù hợp cùng với trẻ và các thành viên khác trong gia đình. Với những hoạt động lặp đi lặp lại và được làm mới như vậy, nội dung âm nhạc này sẽ được khắc sâu và trở thành một kho báu giá trị cho sự phát triển âm nhạc trong những năm sau này của trẻ.
Và cuối cùng, xin tiết lộ với bạn một bí quyết vừa đơn giản nhất, vừa chính xác nhất – đó chính là trẻ của bạn. Bạn có thể thử tìm một số tác phẩm và cho bé nghe thử và quan sát thử phản hồi của bé, chính phản hồi của bé sẽ là hướng dẫn chính xác nhất để bạn có định hướng cho những lựa chọn tiếp theo của mình đấy! Em bé hạnh phúc và chú Sâm hi vọng em bé của bạn sẽ có được một môi trường âm nhạc giàu dinh dưỡng từ việc tìm tòi và quan sát của ba mẹ. Thân mến,
————–
Câu hỏi 2 của Yuyu Gem qua chương trình Bánh mới ra lò: Chú Sâm cho e hỏi là việc dạy âm nhạc hay làm việc của trẻ cần cố định,nếu vậy trong khi trẻ làm 1 việc khác (vd đánh răng) bé rất thích hay nghe kể chuyện,vậy khi đó mẹ có thể kể cho bé các câu chuyện bề âm nhạc như câu chuyện chú vừa kể ko? Hay lúc đó chỉ nên là các câu chuyện ngắn gọn,ko cần truyền đạt nhiều khiến trẻ phân tâm?
Trả lời: Việc chúng ta hướng dẫn bé nội dung âm nhạc mới như vận động với âm nhac, kể chuyện… nên được thực hiện vào 1 giờ cố định và 1 không gian cố định mà ít phân tâm nhất của gia đình. Việc lặp lại các nội dung cũ, thì tùy hứng thú và đề xuất của trẻ trong ngày, nếu bé đột nhiên thích và nhờ ba mẹ kể chuyện thì chúng ta cũng đáp ứng (nếu ta có thời gian và sẵn sàng), nhưng nên được thực hiện ở 1 chỗ cố định (góc làm việc cá nhân của bé).
Tuy nhiên âm nhạc là một phần hữu cơ trong hoạt động hằng ngày. Bạn sẽ thấy ta không hát vào giờ cố định, khi đó ta sử dụng việc hát ca, hoặc ngẫu hứng với âm nhạc bất kỳ khi nào ta thích và nó thành một phần sống động của đời sống. Tuy nhiên, lúc trẻ đang làm việc khác, bất kỳ khi nào trẻ (dưới 6 tuổi) đang biểu hiện tập trung với một công việc gì đó, đó là khi trẻ đang có 1 hứng thú riêng và sự chú tâm này cần được bảo vệ. Trừ khi đó là việc có hại thì mới phải dừng bé, điều hướng bé; còn các công việc không làm hại cho bé, cho người khác, cho môi trường thì đều đáng được bảo vệ và người lớn không làm phiền. Ngay cả những việc dường như vô nghĩa với người lớn như rửa tay 20 lần, đứng nhìn chằm chằm vô cái ba lô, nhìn ngắm đàn kiến… Sự tập trung đó cần được bảo vệ. Thế nên không nên sử dụng âm nhạc/chuyện kể làm tiếng ồn nền (kiểu như white noise, hay âm nhạc hành lang) cho các hoạt động trong ngày. Nếu bé ‘bắt’ mẹ hát lúc bé đánh răng thì hẹn bé ‘giờ chúng ta tập trung đánh răng rồi xong sau đó mình vào góc làm việc của con mẹ sẽ kể chuyện âm nhạc’. Nếu bé ăn vạ, thì mình thể hiện ý kiến rõ ràng vì việc này mang lại lợi ích cho sự phát triển của con. Những nội dung âm nhạc này là để giáo dục âm nhạc, không phải để thực hiện một cách ngẫu nhiên, dễ dãi theo hướng giải trí trẻ. Với trẻ thì trẻ có thể hát/lặp lại trò chơi vận động một cách tự phát vào bất kỳ lúc nào tùy mong muốn của bé. Vd: bé có thể ngồi ngân nga trong nhà vệ sinh, nhưng chúng ta thì sẽ không chủ đích hướng dẫn nội dung mới trong nhà vệ sinh đúng không bạn? Qua những hoạt động này chúng ta đang mang đến trẻ một cơ hội học tập, đang kết nối trẻ với một nội dung âm nhạc mới nên việc chỉnh chu trong lần giới thiệu đầu tiên để cảm xúc của trẻ được chạm đến trọn vẹn là điều rất quan trọng.
Ngoài ra còn 1 trường hợp khác là bài hát được sử dụng để làm điểm tham chiếu cho một số hoạt động trong ngày của bé như giờ ăn, giờ ngủ, dọn đồ chơi… Thì những nội dung âm nhạc này có mục đích thực tiễn chứ không hẳn là mục đích để giáo dục âm nhạc. Vd như chúng ta cũng sử dụng âm nhạc ở sân bay để làm tín hiệu lên máy bay, tín hiệu khẩn cấp, tín hiệu thông báo… Nhưng những thứ nhạc đó thì không dùng cho việc giải trí hay giáo dục âm nhạc đúng không bạn? Tương tự như vậy, bạn có thể có bài hát cho việc tắm rửa, việc rửa tay, việc đi ăn… và mục đích của nó chỉ dừng ở vai trò là điểm tham chiếu để trẻ chuyển tiếp sang các hoạt động một cách mịn màng và chủ động hơn.
Chào các bạn. Chào mừng các bạn đến với Radio Hiểu con – Yêu con, một dự án thuộc Embehanhphuc.vn
Ý tưởng về Radio này được lên hình hài ra vào những ngày dịch dã, trong bối cảnh tất cả chúng ta, cả người lớn và trẻ con đều phải nhốt mình trong 4 bức tường sinh hoạt cùng nhau 24/7 và chờ đợi mòn mỏi ‘sự bình thường’ quay trở lại. Một vài ngày, một vài tuần thì không sao, nhưng khi thời gian đếm từng tháng thì chúng ta cần coi đây như là một sự thông thường mới và học cách thích nghi lành mạnh với nó. Radio này được lập ra với mong muốn phần nào đó giúp các phụ huynh trong độ tuổi 0-6 có thể hiểu con hơn bằng việc TRỰC TIẾP TRẢ LỜI CÁC TÌNH HUỐNG THỰC TẾ diễn ra trong các gia đình.
Trong những ngày này, các mâu thuẫn, tranh cãi, giận dữ, khó chịu hẳn xảy ra rất nhiều trong quá trình tương tác của con cái và cha mẹ. Nhẹ thì có thể buồn, khóc, giận hờn… nặng hơn có thể là những chấn động, mất mát, tổn thương. Radio này được lập ra với mong muốn phần nào đó hỗ trợ các phụ huynh có con trong độ tuổi từ 0 đến 6 tuổi gỡ rối và có cách tiếp cận đúng cho các tình huống xảy ra thường ngày trong các gia đình thông qua dạng hỏi và đáp. Ngoài ra cũng sẽ có 1 góc giới thiệu những cuốn sách chất lượng, truyền cảm hứng về nuôi dạy con. Trong những số này, chúng tôi sẽ chọn và trích đọc những đoạn có tính gợi mở để phụ huynh tham khảo và tìm đọc.
Chúng tôi tin rằng, trong NGUY có CƠ. Đại dịch cũng sẽ là cơ hội để chúng ta hóa giải những khúc mắc bên trong và biến chúng thành những trải nghiệm chuyển hoá, để các thành viên gia đình xích lại gần nhau hơn, chấp nhận nhau, tương trợ nhau. Để làm được tất cả những điểu đó, tất cả phải bắt đầu từ sự HIỂU. Có hiểu thì mới có thương, có hiểu thì mới chấp nhận nhau bằng sự cảm thông, chia sẻ. Để MÁI NHÀ VÀ BA MẸ vẫn sẽ luôn là TỔ ẤM của các con.
————————
Câu hỏi 1 của một độc giả dấu tên: Gửi Embehanhphuc, mình có một câu hỏi liên quan đến bé 4 tuổi ở nhà mình trong đợt dịch này. Bé không chịu chơi 1 mình mà cứ bắt ba mẹ chơi cùng. Mà không phải khi nào ba mẹ cũng chơi với bạn được vì mặc dù ở nhà nhưng cả 2 ba mẹ vẫn còn phải làm các công việc của cơ quan. Bé cứ chơi một lúc lại đòi ba mẹ, rất nhanh chán, không tập trung. Bây giờ mình nên làm thế nào?
Trả lời: Có rất nhiều vấn đề có thể dẫn đến việc một trẻ không thể chơi/vận hành độc lập ở độ tuổi như con của bạn – độ tuổi về căn bản là trẻ có thể vui chơi và làm các hoạt động tự do độc lập tập trung và trong một thời gian khá lâu. Chúng ta sẽ cần nhìn vào những điểm như sau để điều chính môi trường:
Điều đầu tiên, bạn cần tự hỏi liệu ba mẹ đã dành đủ thời gian quan tâm cho bé? Đã lấp đầy cái xô rỗng cần được đổ đầy tình yêu thương và sự quan tâm. Nếu chưa được đổ đầy, có thể bé sẽ không yên tâm trải qua thời gian tự hoạt động một mình mà luôn cố gắng đi tìm nguồn yêu thương và quan tâm đó. Thế nên bạn cần điều chỉnh thời gian làm việc trong ngày để CHỦ ĐỘNG dành sự quan tâm cho bé. Chủ động quan tâm là điều rất quan trọng. Nếu bạn để bé đi tìm bạn thì có thể là đó là dấu hiệu cho thấy rằng bé đã quá ‘khát’ sự quan tâm, và thường trong các tình huống đó ba mẹ sẽ thường rơi vào trạng thái phản ứng lại với trẻ. Nếu bạn chủ động quan tâm bằng nhiều cách khác nhau, nhiều thời điểm khác nhau trong ngày, thì khi đó bạn đang phản hồi nhu cầu kết nối của trẻ, giống như bạn trao cho trẻ ly nước trước khi trẻ rơi vào trạng thái khát và đi đòi nước. Kết nối như thế nào cũng là vấn đề ba mẹ dễ rơi vào cái bẫy của chính mình. Bạn không nên CHƠI CÙNG BÉ để kết nối với bé. Vì trong lúc trẻ chơi hay hoạt động có mục đích trẻ nên độc lập. Khi ba mẹ chơi cùng con, ba mẹ dễ dàng điều khiển con, can thiệp vào trí tưởng tượng và khả năng tự giải quyết vấn đề của con trẻ. Nếu tự soi chiếu lại chúng ta sẽ thấy chúng ta thường vô thức nói với trẻ ‘Cái này phải ở đây mới đúng chứ’/ ‘Tại sao con làm vậy nhỉ, phải thế này nè’/ ‘Đây là mái nhà thì đây phải là cửa sổ chứ’…Và chẳng bao lâu mà chúng ta có một em bé không thể độc lập suy nghĩ, ngần ngại với việc thể hiện và đặc biệt không thể tập trung làm việc gì đó khi không có ai bên cạnh. Thay vì thế hãy kết nối với bé trong những khoảng thời gian chất lượng khác mà trẻ cần sự hợp tác của người lớn. Bao gồm: thời gian nấu ăn, chuẩn bị bàn ăn và ăn cơm cùng nhau, cùng làm việc nhà, thời gian tắm rửa và vệ sinh thể chất cho con, thời gian trước giờ ngủ và sau khi ngủ dậy… Đó là những khoảng thời gian tuyệt vời để kết nối mà không làm mất đi sự độc lập và sự tập trung vào các hoạt động vui chơi tự do cũng như học tập của trẻ.
Điều thứ 2 cần kiểm tra lại đó là môi trường đã thực sự nuôi dưỡng sự tập trung của trẻ hay chưa? Bạn hãy đặt các câu hỏi: Trẻ đã có chỗ hoạt động/vui chơi/học tập riêng, thuận tiện cho trẻ chưa? Chỗ hoạt động của trẻ có các yếu tố phân tâm hay không (vd tivi, tiếng ồn, gần chỗ em bé nhỏ…). Dù nhà của bạn có nhỏ, cũng rất nên có 1 góc riêng nơi bé có thể yên tâm tập trung vào các hứng thú của riêng mình. Bạn cần hạn chế tối đa việc làm phiền trẻ khi trẻ đang tập trung. Thế nên nếu trẻ đang chìm trong sự tĩnh tâm sâu sắc khi làm 1 hoạt động gì đó, hãy tránh việc gọi trẻ (để nhắc trẻ ăn hoa quả chẳng hạn), khen trẻ, hay bắt trẻ dừng để nói chuyện điện thoại với ông bà… Hãy tinh tế bởi sự tập trung cần được bảo vệ và nuôi dưỡng đặc biệt trong lối sống hiện đại chật chội và đầy yếu tố phân tâm như ngày nay. Nếu được bảo vệ sự tập trung này chính là món quà tuyệt vời nhất mà bạn đã giữ được cho con trẻ để cho đời sống học tập sau này của con. Sau này bạn có thể dành rất nhiều tiền để mua rất nhiều khóa học ngoại khóa, kỹ năng cho con, nhưng đáng tiếc là bạn chỉ mua được việc dạy của người thầy, bạn sẽ không thể nào mua được việc học của con nếu như sự tập trung tự nhiên này của con trẻ không được bảo vệ trong những năm tháng đầu đời.
Điều thứ 3, hãy xem xét lại các lựa chọn hoạt động của con, xem môi trường gia đình đã cung cấp một số phương án mà trẻ ưa thích chưa. Chỉ khi con có hoạt động khơi gợi hứng thú thì con mới bắt đầu thực hiện và sự tập trung này mới kết tinh được. Ở độ tuổi 4 tuổi, bé thường sẽ cần 1 vài món đồ chơi open-ended (đồ chơi sáng tạo), như gỗ xây dựng, các hình nam châm để xây nhà, các miếng gỗ tạo hình sáng tạo… Bé cũng cần 1 số phương tiện mỹ thuật để thể hiện mình như: màu sáp thường (crayons), sáp dầu (oil pastel), bút lông, chì màu, bút, kéo và keo dán để tự sáng tạo sản phẩm thủ công… Đây là hai nhóm hoạt động thực, nuôi dưỡng sáng tạo và nuôi dưỡng sự tập trung của trẻ.
Điều thứ 4: hãy quan tâm đến chính bạn và đưa ra giới hạn rõ ràng với trẻ. Ở độ tuổi lên 4 trí tuệ của trẻ đã phát triển và trẻ hoàn toàn hiểu khi bạn giải thích về việc bạn phải làm việc ở nhà do điều kiện dịch bệnh. Bạn nên nói rõ khoảng thời gian bạn cần tập trung vào công việc, nhưng vẫn phải sẵn sàng giúp đỡ con khi cần. Nói rõ cho con biết góc làm việc của ba/mẹ và góc làm việc của con. Từ chối một cách tử tế khi con đòi người chơi cùng. Mình có thể nói rõ ‘Giờ là lúc ba mẹ cần tập trung cho công việc. Ba mẹ làm ở đây và vẫn nhìn thấy con. Nếu con cần gì thì lại đây và lắc tay để báo cho ba mẹ biết’ (hoặc gõ cửa nếu bạn có phòng làm việc riêng). Gợi ý và cho con lựa chọn ‘Bây giờ con muốn vẽ hay muốn chơi xếp gỗ. Lúc 10h khi mẹ họp xong, mẹ có thể đọc chuyện với con, còn bây giờ mẹ cần đi họp với các cô chú’. Khi set giới hạn, hãy nhớ nguyên tắc KFC (kind-firm-consistent) tức là Tử tế – Kiên định – Nhất quán.
Sau khi bạn điều chỉnh 4 điểm này, embehanhphuc tin rằng tình trạng của bé sẽ dần được cải thiện. Thời gian đầu vì kiểu hành vi này của bé đã được bồi đắp trong 1 khoảng thời gian khá lâu, thế nên ba mẹ sẽ cần kiên định và bình tĩnh. Tuyệt đối không dọa nạt, la hét bé mà cần giải thích rõ ràng lý do cho bé. Hãy thông cảm với cảm xúc của bé nếu như một số ngày đầu bé sẽ có những phản ứng khá mạnh mẽ như ăn vạ, la hét, ném đồ… Nếu trẻ ném đồ, hãy dừng trẻ lại ‘Mẹ không để con ném bút được. Bút để vẽ. Con cáu vì mẹ không chơi với con đúng không?’. Ở bên cạnh đợi trẻ dịu đi, và ôm trẻ nếu trẻ muốn, thể hiện sự thông cảm ‘Con buồn khi không có mẹ. Nhưng mẹ với con có công việc khác nhau, và mẹ vẫn ở đây nè, mẹ làm việc ở nhà nên cần gặp mẹ thì con vào đây nhé, mình có thể ôm nhau một chút trong những lúc mẹ làm việc’. Cần đảm bảo trẻ hiểu kỳ vọng của chúng ta, và các hành vi phù hợp thì cần được khuyến khích nhiều lần và ghi nhận đúng mực. Nên hãy quan sát sự tiến bộ của trẻ và phản hồi cho trẻ thấy ‘Hôm nay trong giờ họp của mẹ thì con đã chơi một mình ở góc của con rất độc lập. Mẹ thưc sự cảm ơn con đã giúp mẹ tập trung hoàn thành công việc’.
Trẻ hoàn toàn có khả năng vận hành, hoạt động và vui chơi độc lập trong môi trường mà trẻ tin tưởng. Và trẻ cần được tạo điều kiện để bộc lộ khả năng này ra ngoài thông qua một môi trường an toàn, đủ hấp dẫn và có giới hạn rõ ràng.
Hi vọng câu trả lời giúp được tình huống của bạn và con. Embehanhphuc mong nhận được những câu hỏi tiếp nối phía sau nếu bạn vẫn còn thắc mắc nhé. Cảm ơn bạn,
